प्रश्न

डॉ. प्रियंवदा कोल्हटकर 

“नाव काय तुझं?”
“बहुला”

बहुला? रोगिणीच्या शय्येवरच, तिच्या डाव्या हाताच्या नसेत, तिचे मनोविश्लेषण करण्यासाठी, इंजेक्शन देत बसलेल्या डॉ. फ्रेनी दारूवालानं कपाळावर आठ्या चढवल्या.

मात्र कॉटच्या दुसऱ्या बाजूस बसलेल्या, वयोवृद्ध मनोरोगतद्न्य डॉ. जोशींच्या चेहऱ्यावर स्मित झळकलं. त्यांनी मग दुसरा प्रश्न विचारला,”अन् आडनाव?”

“आडनाव नाहीच मला. जन्मोजन्मीची युगानुयुगांची महासती बहुला.” शेवटी शेवटी स्वर जडावला. जड झालेल्या पापण्या मिटल्या. अन् फ्रेनीच्या सिरिंजमधील औषधाचा शेवटचा थेंब नसेत शिरताच रोगिणी गाढ झोपी गेली.

फ्रेनी सुई बाहेर काढत होती तेव्हढ्यात डॉ. जोशी उठून उभे रहात उद्गारले, “फ्रेनी, माझ्या ऑफिसात हिचे वडील अप्पा पेंडसे बसून आहेत, त्यांना तुमची मुलगी बोलली ही खुशखबर सांग अन् तुला केस हिस्ट्री जाणून घ्यायची आहे ना? ती त्यांच्याकडूनच जाणून घे. मला घाई आहे. सुधीरनं त्याचा एक रोगी बघण्यासाठी ठाण्याला बोलावलंय मला”. एवढं बोलून, मागे वळूनही न बघता, ते खोलीबाहेर निघून गेले.

डॉ. जोशींच्या ऑफिसात बसून असलेल्या पिकल्या केसांच्या सत्तरीच्या म्हाताऱ्याजवळच खुर्ची ओढून बसत फ्रेनी म्हणाली, “अप्पा, मी डॉ. फ्रेनी दारूवाला. तुमच्या मुलीवर मी इलाज करतेय.” मनात म्हणाली, म्हणजे खरं तर मी काही प्रयोगच करणार आहे माझ्या प्रबंधासाठी. खरे इलाज तर डॉ. जोशीच करू जाणे. माझी तेवढी कुवतही नाही अजून.

फ्रेनीच्या फ्रॉक अन उंच टाचांच्या सॅंडल अन बॉबकट केसांमुळे म्हातारा जरा नाराज झाला होता. मात्र तिच्या गोड हाकेमुळे अन् शुद्ध मराठीमुळे विरघळला. मात्र काहीच न बोलता नजर उंचावून तिच्याकडे बघत राहिले अप्पा.

फ्रेनी पुढं बोलली, “अप्पा, मी तुम्हाला खुशखबर द्यायला आलेय. तुमची मुलगी वसुधा मुकी नाही झालेली. पण चमत्कार म्हणजे तिनं आपलं नाव वसुधा न सांगता बहुला सांगितलं. तेवढंच बोलली ती. तुम्ही तर वसुधा पेंडसे नाव नोंदवलंय तिचं.”

अप्पा सावकाशपणे खुर्चीत सावरून बसले. एक मोठ्ठा सुस्कारा सोडत म्हणाले, “पण लग्नानंतर नाव बदललं असेल तिनं. आडनाव काय सांगितलं? पाटील?” पाटील शब्द उच्चारताना त्यांच्या स्वरात उमटलेली किंचित चीड फ्रेनीनं टिपली.

ती म्हणाली, “नाही. आडनाव नाहीच मला असं म्हणाली ती. मोठं गूढच आहे ते. मला जरा तिच्या पूर्ण ४३ वर्षांचा इतिहास सांगा, अप्पा.”

अप्पा म्हणाले,”मला सुरवातीच्या २६ च वर्षांचा इतिहास ठाऊक आहे.”

फ्रेनी म्हणाली, “मग त्याबद्दलच सांगा. तिच्या आईबद्दल सांगा. आणखी मुलं किती ते सांगा. तिच्या बाल्याबद्दल सांगा. तुम्ही तिला बालपणी कुठल्या नावानं हाक मारत होतात?”

अप्पा उत्तरले, “फ्रेनी, मुली तू खूपच मागे जायला सांगतेयस. वय झालं. स्मृतींना उजाळा द्यायला पाहिजे. पण खरं सांगू का? ४ दिवसांपूर्वी वसुधा अचानक समोर येऊन उभी राहिली अन् मग न बोलताच घरात शिरली. तेव्हापासून या ४ दिवसात मी भूतकाळातच जगतोय.” बोलताबोलता अप्पांचा गळा बाष्पीभूत होत गेला व ते क्षणभर गप्पच बसले.

एक मोठ्ठा सुस्कारा सोडून पुढे म्हणाले, “त्या दिवशी मी सकाळी पेपर वाचत बसलो होतो अन् शेजारची मिनी अंगणातून धावत आली. ही म्हणजे मिनी गेल्या २ वर्षांपासून माझी एकमेव मैत्रीण आहे.”

ओह! the circumstantiality of speech of these old! (या म्हाताऱ्यांचं वळणावळणानं बोलणं) २ वर्षांपूर्वी मिनीचं कुटुंब आमच्या वाड्यात रहायला आलं. तेव्हा हिला बघून मला लहानगी वसूच आठवली होती. एक दिवस मी अथर्ववेदाचा अभ्यास करत बसलो होतो, तर ही मिनी आत आली अन् म्हणाली, “अप्पा, मी किती वेळ बाहेरून बघतेय तुम्हाला. तुम्ही पुस्तकाचं पानच उलटलेलं नाही. “

“होय गं चिमुरडे, असं झालंय खरं. मला की नाही एका वाक्याचा अर्थच लागत नाहीये. तुला येतं संस्कृत?”

यावर मिनी उत्तरली होती, “संस्कृत नाही येत पण वाचायला काय झालं, मराठी सारखंच तर असतं. “अन् मग तिनं मी बोटानं दाखवलेली ओळ वाचून काढली. संधी अन् समासांनी भरपूर ती ओळ तिनं हवी तिथं तोडली अधूनमधून. अन् गम्मत म्हणजे त्यामुळे मला त्या वाक्याचा अर्थ लागला.

त्यांना थांबवत फ्रेनी म्हणाली, “अप्पा, आपण मिनीबद्दल बोलत नव्हतो. मला वसुधाबद्दल जाणून घ्यायचंय.”

“हो. खरंच की. तर मी काय सांगत होतो? हं, वसू घरात शिरली. घरात माणूस मी एकटाच. पाच वर्षांपूर्वी तिची आई हृद्रोगानं वारली तेव्हापासून. पंधरा-सोळा वर्षांनंतर वसू घरी आली होती आपण होऊन. मी हजार प्रश्न विचारले पण उत्तर नाही. नुसती रिकाम्या नजरेनं बघत रहायची.

“मग अप्पा, तुम्ही ग्वाल्हेरच्याच कुणा तज्ज्ञाकडे का नाही गेलात? मुंबईस कसे आलात?” फ्रेनीनं विचारलं.

अप्पा उत्तरले, “मी चक्रावूनच गेलो मुळी. काय करावं सुचेना. मग अण्णा जोशीची आठवण झाली. ५० साली ग्वाल्हेरच्या वेड्यांच्या इस्पितळात. . . माफ कर पोरी, तुमचं ते मनोरुग्णालय वगैरे शब्द रूढ व्हायचे होते. तर अण्णा तिथला संचालक प्रमुख म्हणून आला तेव्हा आमच्याच वाड्यात रहायला आला. वसुचं बाल्य तेव्हांचच. म्हणून मला अण्णाची आठवण झाली. अन् वसू, स्त्री तिची या अवस्थेत देखभाल करू शकेल अशी माझी एकुलती एक बहीण इथून जवळच रहाते माटुंग्याला. माझा अण्णावर फार विश्वास. शिवाय वसू एम. बी. बी. एस. करीत असताना अण्णा तिचा शिक्षक होता. त्याकाळी आपणही मनोरोगतज्ज्ञ  होणार असं म्हणायची ती.”

“म्हणजे अप्पा, वसुधा एम. बी. बी. एस. आहे?” फ्रेनी चकितच झाली व उद्गारली.

अप्पा म्हणाले, “हो, तर आहेच. पण तद्न्य वगैरे काही ती पुढे झाली नाही. त्या गध्या पाटलानं . . . ” पुन्हा त्यांच्या स्वरात उसळलेली चीड फ्रेनीला प्रकर्षानं जाणवली. ते पुढे म्हणाले, “काय त्यानं जादू केली, कोण जाणे, ही त्याच्या प्रेमात पडली.”

“अन् मग?” फ्रेनीनं विचारलं.
“मुलगा हिच्याच बरोबर ई. एस. आय. एस. च्या डिस्पेंसरीत नोकरी करीत होता.”

मग तुम्ही लग्नाला विरोध केलात?”

“अर्थातच. मुलगा पाटील आडनाव लावीत असे. पण चांभार होता जातीनं. नीच जात कुठली!”
“अप्पा, असं नका म्हणू. डॉक्टर होता ना? मग तो चांभार कसा उरला?” फ्रेनीनं विचारलं.

“ते काही मला सांगू नका. नीचच तो. मी पुढे ऐकलं ना, खूप दारू प्यायचा. वसुला मारहाण करायला देखील. . . . “

“तुम्ही ऐकलंत म्हणजे प्रत्यक्ष पुरावा नाहीच ना.” फ्रेनी म्हणाली.

अप्पा उत्तरले, “प्रत्यक्ष पुरावा कसा असेल? एक दिवस वसू दिल्लीला यु. पी. एस. सी. च्या मुलाखतीला गेली ती गेलीच. ती परत उगवली ती परवा पंधरा वर्षांनंतर. अन् गम्मत म्हणजे दिल्लीहूनच आली होती. “

“ते कसं कळलं तुम्हाला? ती तर काही बोललीच नाही ना?” फ्रेनीनं विचारलं.

अप्पा उत्तरले ,”म्हणजे त्याचं काय झालं की वसुबरोबर एक एयर बॅग तेव्हढी होती. ही काय ही सोबत आणलीच आहे. अण्णा जोशीला दाखवली ना एकेक वस्तू.”

बघू म्हणत फ्रेनीनंही हाताळली मग एकेक वस्तू त्या बॅगेतली. आत यूकेत तयार झालेली प्रसाधनांची एक छोटी पर्स होती. बॅगेत होते कपडे. साड्या, ब्लाऊझ, पेटीकोट भारतीय मटेरियलचे होते. पण अंतर्वस्त्रं मात्र सगळी ब्रिटिश मेकची होती. मनीबॅगेत भरपूर रुपये होते. नाणी मात्र ब्रिटिश होती.

“अप्पा, ही दिल्लीहून आली म्हणता तुम्ही, पण मला वाटतं थेट लंडनहून आली असावी.” फ्रेनी उद्गारली. “थांब दाखवतो, असं म्हणत आतला एक कप्पा उघडून अप्पांनी एक पुस्तक, “कर्मयोग” इंग्रजीत काढलं. त्यात एक फोटो होता व एक रेल्वेचं तिकीट होतं दिल्ली-ग्वाल्हेर प्रवासाचं. त्यावर फक्त पाचच दिवसांपूर्वीची तारीख होती.

“हूं, आणखी काही?” फ्रेनी म्हणाली.

“फक्त एकच,” म्हणत अप्पांनी आतून एक जव्हेरी ब्रदर्सची लाल पुठ्ठयाची जुनाट डबी काढून दाखवली. आत एक २८२५ रुपये ८० नये पैसेची पावती होती व सोबत सोन्याच्या दोन वाट्या असलेलं वाढवलेलं मंगळसूत्र होतं.

फ्रेनी म्हणाली,” आणखी काही?”
“उं हू.”

गूढच म्हणायचं. फ्रेनीनं तो जुनाट फोटो हातात घेतला. त्यात नवरा-बायको व दोन छोटी मुलं होती. फोटोच्या मागे लिहिलं होतं, “हम दो, हमारे दो.” खाली १५-२० वर्षांपूर्वीची तारीख होती.

“अप्पा हा वसुधाचा नवरा?” फ्रेनीनं विचारलं.

“हो, तोच तो पाटील म्हणे! गळ्यात हेच मंगळसूत्र आहे ना वसूच्या? त्या सुमारास एक दिवस वसूचं पत्र आलं होतं दिल्लीहून, अप्पा-आई आम्ही लग्न केलं. ज्या सी. जी एच. एस. च्या मुलाखतीसाठी आम्ही आलो होतो ती नोकरी आम्हा दोघांनाही मिळाली इथेच. त्या माणसाशी लग्न केल्यास तू मला मेलीस असं अप्पा म्हणाले होते. मात्र आईसाठी मी जिवंत आहे म्हणून हे पत्र. पत्ता कळवलाय.”अप्पा उत्तरले.

“अन मग अप्पा? पुढे काय झालं? इतकी वर्षं तुम्ही स्वस्थ बसलात? खरंच? वसूची आई देखील?” फ्रेनी विचारती झाली.

“ती कसली स्वस्थ बसतेय? वसूची बातमी मिळवण्यासाठी धडपडायची. दिल्लीलाही माझे नातेवाईक होते. त्यांच्याकडून कळलं की वसूला जुळं झालं. आधी नवरा व मग सगळेच युकेला गेले. तिथूनही वसू सुखी नाही अशा अर्थाच्या बातम्या यायच्या”

“अन् तरीही अप्पा तुम्ही स्वस्थ बसलात?”

“हो. जुनाट मतवादी कर्मठ ब्राह्मण मी. सुंभ जळला तरी पीळ रहातोच. माझ्यापुढे वसुच्या आईचं काही चालत नसे. वसू आमची एकुलती एक मुलगी. तिचा जीव तीळ तीळ तुटत असावा. तेव्हापासून तिला रक्तदाब व हृद्रोग जडला.”

“नंतरचं काही कळलं नाही, अप्पा?” फ्रेनीनं विचारलं.
“कळलं ना, दोघं लंडनलाच स्थाईक झाल्याचं कळलं.”

“मग पुढे?”

“मग,”अप्पांनी मोठ्ठा सुस्कारा सोडला. व पुढे म्हणाले, “पाच वर्षांपूर्वी माझ्या पत्नीच्या अखेरच्या आजारात तिला ग्वाल्हेरच्या कमलाराजा इस्पितळात दाखल केलं होतं. सारखं वसू वसू करायची ती. येणाऱ्या जाणाऱ्या मंडळीत वसुबरोबर शिकलेली डॉक्टर माणसंही असायची. एक डॉक्टरीणबाई रक्त तपासायला व भेटायला म्हणून आल्या. म्हणाल्या, ‘तुम्ही वसूचे बाबा, आई ना, मी इंग्लंडला होते ना तेव्हा वसू मला भेटली होती. अन् मग वसूची बातमी ऐकण्यासाठी अत्यंत उत्कंठित असलेल्या माझ्या पत्नीला त्या बाईसाहेबांनी सांगितलं, डॉक्टर पाटील एका आयरिश नर्ससह व वसू एका वेल्श डॉक्टरसह वेगवेगळे रहात होते. शेवटी . . . . “

“ती बातमी ऐकल्यानंतर वसूची आई फक्त ६ तास जिवंत होती,” हे सांगताना म्हाताऱ्या अप्पांचे मिचमिचे डोळे भरून आले होते. फ्रेनीही गप्प बसून राहिली.

“तेव्हापासून पोरी, मी नि माझा अथर्ववेद. मागल्या महिन्यातच माझं अथर्ववेद पुस्तक इथल्याच अभिनव प्रकाशननं प्रसिद्ध केलं. या अण्णा जोशीनंच खूप मेहनत घेतली. ते माझं पुस्तक. . . “

“हं ते माझं पुस्तक म्हणे.” फ्रेनीच्या मनात तरंग उठले. गृहस्था, तुझं एकुलतं एक जिवंत पुस्तक, तुझी रक्तामासाची मुलगी वसुधा मनोरुग्ण होऊन शेजारच्या खोलीत झोपलीय अन् तू बोलतोयस माझं पुस्तक..

फ्रेनी म्हणाली, “अप्पा, एकूण वसुबद्दल याहून अधिक काहीच ठाऊक नाही तर तुम्हाला? विशेष म्हणजे अखेर ती तुमच्याजवळ मनाच्या या अवस्थेत कशी येऊन पोचली? लंडनहून दिल्ली अन तिथून ग्वाल्हेर अन् तिची वाचा केव्हा गेली असेल ?”

“तोच तर प्रश्न आहे,अहो, आमच्या घरी यायचं म्हणजे … स्टेशनपासून चांगलं ८ किलोमीटर दूर आहे. कुठल्याही वाहनानं आलं तर वाहन थांबणार मुख्य रस्त्यावर. तिथून तीनचार गल्ल्याबोळ ओलांडून चालतच यावं लागतं. न बोलता थोडाच केला असेल प्रवास? निदान स्टेशनवर घेतलेल्या वाहनाच्या चालकाला पत्ता तर सांगायला हवा. ती बोलली म्हणता मग तिलाच कां विचारत नाही?” अप्पा म्हणाले.

“इतकं सोपं नाही ते अप्पा. आम्ही मनोविश्लेषण करताना जे औषध वापरतो ते असतं गुंगीदायक. ती फक्त दोनच वाक्यं बोलली अन् झोपूनच् गेली.” फ्रेनी म्हणाली.

अप्पांनी विचारलं,”काय बोलली ती?म्हणजे नेमके शब्द काय होते?”
फ्रेनी उत्तरली,”डॉ. जोशींनी विचारलं नाव काय तुझं, तर म्हणाली, बहुला.”
“हो, ते सांगितलं तुम्ही मला. पण आणखी काही?”

“डॉ. जोशींनी विचारलं आडनाव? तर ती उत्तरली, ‘आडनाव नाहीच मला. मी युगानुयुगींची जन्मोजन्मीची फक्त बहुला. महासती बहुला.”

“ऑ, असं म्हणाली ती? काय सांगता काय? महासती बहुला जन्मोजन्मीची?”

अप्पांचे आश्चर्योद्गार अन् त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव निरखीत गप्प बसलेल्या फ्रेनीकडे बघत अप्पा म्हणाले,”अन् अण्णा काय म्हणाला मग? काहीच नाही, ते फक्त हसले.                                              अत्यंत उत्साहित होत अप्पा म्हणाले,”अण्णा कुठाय?त्याला. . . . “

डॉ. जोशी आत्ता ठाण्याला गेलेत एक रोगी बघायला. त्यांचा मुलगाही मनोरोगतज्ज्ञ आहे ना तिथे. पण तुम्ही मला सांगा ना काय तुम्हाला सांगायचंय ते.”

“महासती बहुला. महासती बहुला. तुम्ही पारशी आहा ना? मग तुम्हाला आमच्या पुराणकथा काय ठाऊक?” अप्पा म्हणाले.

फ्रेनीनं एक मोठ्ठा सुस्कारा टाकला. मनोरोगतज्ज्ञ होण्यासाठीच्या पदव्युत्तर अभ्यासासाठी फ्रेनीनं विषय निवडला होता, “४० ते  ५० वयोगटातल्या भारतीय स्त्रियांच्या मनोरोगांची कारणे.” या अभ्यासासाठी जास्तीतजास्त रोगी तिला मिळत ते डॉ. अण्णा जोशींचे. ती त्यांना प्रथम भेटली, तेव्हाच ते तिला म्हणाले होते, “भारतीय स्त्री अन तीही याच वयोगटातली निवडायचं कारण?”

ती उत्तरली होती,”त्याचं काय झालं सर, की मी Menopausal syndrome (मासिक पाळी पूर्णपणे बंद होण्याच्या काळात काही स्त्रियांना होणाऱ्या मनोकायिक रोगांचा समूह) बद्दल काही लेख अन प्रबंध वाचले. व मग आपल्या तज्ज्ञ शिक्षकांशी चर्चा केल्या. याबद्दल भारतात अजून कोणीच विशेष अभ्यास केलेला नाही. ते एक पाश्च्यात्य खूळ आहे म्हणे. सर तेव्हा जोरात हसले होते अन् म्हणाले होते, मीही तेच म्हणेन फ्रेनी कुठल्याही मनोरोगाचं कारण आढळतं ते त्याच्या पूर्वायुष्यात, त्याच्या संस्कारात. तुला भारतीय स्त्रीचा अभ्यास करायचा असेल तर भारतीय संस्कृतीची ओळख करून घ्यायला हवी. अगदी उपनिषद, वेद, पुराण, मनुस्मृती यांचा अभ्यासही करायला हवा.

आत्ता अप्पा पेंडसे यांचे शब्द ऐकून फ्रेनीला वाटलं खरंच सरांचा सल्ला ऐकून मानून आपण तसा अभ्यास करायला हवा होता. पण ते जमलंच नव्हतं.

त्यामुळे अगतिकतेनं फ्रेनी म्हणाली,” तुम्ही सांगा अप्पा, ही महासती बहुला कोण होती? अन् त्या कथेचा तुमच्या वसुशी काय संबंध? सती म्हणजे नवरा मेला तर त्याच्या शवासोबत स्वतःला जाळून घेणारी स्त्री ना?”

भूतकाळात अडकलेले अप्पा एकदम जणू जागे झाले अन म्हणाले, “अं! हो. नाही म्हणजे. . . म्हणजे काय झालं ५० साली साली ग्वाल्हेरला एक बाई सती गेली. ती मिरवणूक स्मशानाकडे गेली ती ती आमच्याच वाड्याच्या मुख्य रस्त्यावरून. वसू तेव्हा चिमुरडी पोर होती ८-९ वर्षांची. धावत ती माझ्याजवळ आली व म्हणाली, ‘बाबा मी पण सती जाणार.’ मी खोखो हसत म्हणालो होतो,’अगं वेडे सती जायचं म्हणजे नवरा मरायला हवा. खरी सती होती ती सावित्री. जिद्दीनं नवऱ्याला यमाजवळून परत आणणारी. ‘

बाबा मला सावित्रीची गोष्ट सांगा ना,असा हट्ट धरला तिनं. व त्या दिवसापासून तिला या पुराणकथांचं वेडच लागलं. “

फ्रेनी म्हणाली,”अन बहुला? तिची कथा काय आहे?”

“बहुला स्वतःच्या महारोगी, व्यसनी रोगजर्जर पतीला, त्याच्या प्रियसखी नगरवधू (वेश्या)कडे, स्वतःच्या खांद्यावरून घेऊन जात असताना,एका ऋषीला त्याचा धक्का लागतो. ते शाप देतात,हा तुझा पती सूर्योदय होताच मरेल. तेव्हा बहुला स्वतःच्या पातिव्रत्याच्या जोरावर सूर्योदय होऊच देत नाही. पृथ्वीवर हाहाःकार माजतो अन मग. . .

अरेच्या अण्णा जोशी हसला म्हणता तुम्ही. थांबा हं आठवलं मला. या पतिव्रता अन सतींच्या कथांचं वसुला वेड लागलं होतं ना तेव्हा अण्णा आमच्या शेजारीच रहात असे.

एक दिवस वसू एका मैत्रिणीसह धावत माझ्याजवळ आली व म्हणाली, ‘अप्पा, जास्त मोठी सती कोण ?बहुला का अनसूया?’

वा गं वा, तुझे अप्पा कोण न्याय देणारे? तुझे बाबाच ते. मुलाची केस बापाच्याच न्यायालयात चालते वाटतं? (तिचे वडील वकील होते ना!)

वसू उद्गारली, “वा गं वा, का नाही चालणार? वेद, उपनिषद अन् पुराणांचा अभ्यास अप्पांइतका कोणी केलाय या वाड्यातल्या एका तरी माणसानं?

एव्हढा वेळ माझ्याजवळच बसून ही सगळी गम्मत बघणारा अण्णा म्हणाला मी केलाय त्यांच्याच जवळ बसून. मी चालेन तुम्हाला न्यायाधीश म्हणून?”

दोघीही कबूल झाल्या, तेव्हा अण्णा म्हणाला होता, बहुलेनं नवरा जिवंत रहावा म्हणून सात दिवस सूर्योदय होऊ दिला नव्हता. अनसूयेनं काय केलं, तिनं फक्त बहुलेचं मन वळवलं; स्वतःच्या स्वार्थासाठी अवघ्या सृष्टीला त्राही त्राही करायला का लावतेस अन् मग बहुलेनं हट्ट सोडून दिला व सूर्योदय झाला. म्हणजे बहुलाच मोठी सती नाही का.”

हं हे असं आहे तर! एकूण वसुधेच्या बालमनांत बहुला हा एक मोठ्ठा आदर्श कोरला गेला होता. पुढे घेतलेलं उच्च शिक्षण पाश्च्यात्यांचं अन् कित्येक वर्ष वास्तव्यही पाश्चात्य देशात. एकूण सतत १५ वर्षं तिच्या अंतर्मनात एक महासती अन् एक प्रगल्भ स्त्री (प्रगल्भच म्हणायची – वडिलांच्या मनाविरुद्ध आईवडिलांना सोडून त्यांच्याविरुद्ध जाण्याचं धैर्य हिंदू मुलाच्या प्रेमात पडलेल्या फ्रेनीला झालं नव्हतं या आजच्या काळात. आता वडिलांनी ज्याच्याशी लग्न करून दिलं होतं त्या रुस्तमचं आडनाव दारूवाला असलं तरी तो दारूला स्पर्शही करीत नसे, धंदा होता पाववाल्याचा. बऱ्यापैकी पैसा मिळवून फ्रेनीला सुखात ठेवतोय ही गोष्ट अलाहिदा.) यांचं द्वंद्व चालू होतं तर.

 “डॉ. दारूवाला, तुमच्या रोग्यांचे blood samples (रक्ताचे नमुने) तुम्ही स्वतः काढणार का मी घेऊ?” दारात उभी असलेली नर्स अन्नम्मा विचारीत होती.

तिच्या हातातील सिरिंज, सुया, रिकाम्या छोट्या छोट्या बाटल्या इत्यादी साहित्यानं भरलेल्या ट्रेकडे बघत फ्रेनी म्हणाली,”थांब, मीच येते.”

जवळजवळ तासाभरात फ्रेनी एकटीच वसुधेच्या खोलीत शिरली.

वसू, डॉ. वसुधा पाटील (महासती बहुला) एम्. बी. बी. एस. शांत झोपी गेली होती. ती ४३-४४ वर्षांची स्त्री एखाद्या लहान बालकासारखी निरागस दिसत होती.

स्वतःच्या हातातील सिरींज, सुई वगैरे साहित्य फ्रेनीनं कॉटशेजारच्या छोट्या टेबलावर ठेवलं. अन् दोन्ही हात पांढऱ्याशुभ्र एप्रनच्या खिशात घालून, अत्यंत विचारमग्न मुद्रेत वसुधेकडे बघू लागली.

तिच्या मनात असंख्य प्रश्नांनी गर्दी केली. कसं गेलं असेल हिचं वैवाहिक जीवन? पती खरंच दारुड्या होता का? छळत असेल? व्यसनी रोगजर्जर पतीला त्याच्या मैत्रिणीच्या (आयरिश नर्सच्या सहवासात बघून हिला काय वाटलं असेल? कसं सहन केलं असेल? मुलं कुठं असतील आता? शेवटी काय झालं असेल? नवऱ्याचा मृत्यू. (वाढवलेलं मंगळसूत्र जव्हेरी ब्रदर्सच्या डबीत व्यवस्थित ठेवलं होतं.)

अन् मुख्य म्हणजे ही अचानक अशी मुकी का झाली? ज्या पितृगृहातून स्वेच्छेनं निघून गेली होती, तिथेच का परतली? या सगळ्याचा आपल्याला वाटतंय तसा या वयात स्त्रीच्या रक्तात अचानक होणाऱ्या हॉर्मोन्सच्या (मासिक पाळी नियमित चालू ठेवण्यास आवश्यक काही स्राव ) प्रमाणातील चढउताराशी संबंध असेल काय?

झोपेतल्या वसुधेनं किंचित हालचाल केली अन् तिच्या रक्ताचे नमुने घेण्यासाठी फ्रेनीनं सिरिंज हातात घेतली.

@@@
डॉ. प्रियंवदा कोल्हटकर 
priyakar40@gmail.com
[ पूर्वप्रसिद्धी : स्फोट (कथासंग्रह) लेखिका डॉ. प्रियंवदा कोल्हटकर ]

रेखाचित्र : अनामिक

प्रिय वाचक,  

प्रश्न‘ ही कथा मी १९८४ साली लिहिली तेव्हा एका लेखिकेच्या म्हणण्याप्रमाणे,”…….. but nothing ever ends. ” त्या कथेच्या नावाप्रमाणे शेवट प्रश्नच ठेवला होता. परंतु ती प्रकाशित झाल्यानंतर काही वाचकांनी विचारले होते. आता उत्तरम्हणून. तरी आता एक उपसंहार मी लिहिलाय. 

मात्र चोखंदळ वाचक स्वतःच असा उपसंहार लिहू शकतात. तरी आपण आपला उपसंहार लिहून संपादकांकडे पाठवावा. १५ दिवसांनंतर माझा उपसंहार येईल त्याच्याशी पडताळून बघावा.  

– डॉ. प्रियंवदा कोल्हटकर     

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
लक्षणीय
शरद्चंद्रांचा पौर्णिमेस लोप 
डॉ. वि. म. गोगटे
 

शरद्चंद्र चतर्जी ( १५ सप्टेंबर १८७६ – १६ जानेवारी १९३८)

लौकिकदृष्ट्या डॉ. शरद्बाबूंचा आजचा (तिथीनुसार) स्मृतिदिन आहे. असेलही तसा तो. कारण माणूस हा आपल्या जन्माबरोबरच मृत्यूची शेपटी जवळ घेऊन येत असतो. माणूस दर क्षणास आपले जीवन संपवीत असतो. ते जीवन संपविणे वा वाचविणे त्याच्या हातात नसते. मग त्याच्या हातात असते तरी काय? त्याच्या हातात असते ते हे की हे लौकिक जीवन क्षणभंगूर जीवन ‘सर्व क्षणिक’ या बौद्ध सिद्धांताप्रमाणे प्रत्येक क्षणाच्या अत्यंत सूक्ष्म अशा कालमापनाने सतत संपणारे जीवन आज ना उद्या, उद्या ना परवा संपवायचेच ; पण या काळात या भौतिक जीवनापेक्षा पलिकडचे जे जीवन भौतिक देहाच्या साधनाने साक्षित्वाने जे जगावयाचे असते ते डॉ. शरद्बाबू चतर्जी जगले आणि म्हणून लौकिकदृष्ट्या आजच्या पौर्णिमेला हा शरदचंद्र लोप पावला असला तरी त्यांची कीर्ती ही अमरच आहे.

ब्रिटिशांनी बंगालमधून भारतात प्रवेश केला तथापि बंगाल हा कंगालच राहिला. बंगालमध्ये क्रांतिकारकांची, सशस्त्र क्रांतिकारकांची संख्या अधिक असण्याचे कारण तेथील जनता दरिद्री पण जागृत हे होय. चतर्जींचे बहुतेक सर्व आयुष्य दारिद्र्याशी झगडण्यात गेले. हे घरातून बाहेर पडले, संन्यासी झाले, खूपखूप हिंडले, दलित, पतित पाहिले व वयाच्या २७ व्या वर्षी गृहहीन, धनहीन व उदास अवस्थेत ब्रह्मदेशात गेले. तेथे एका लहानशा ऑफिसात, लहानशा पगारावर कारकुनी करू लागले. पण जरा संगीतप्रियता असल्यामुळे त्यांच्या ऑफिसरने त्यांना बरा आश्रय दिला. जवळचे ग्रंथ वाचावयास दिले. शरद्बाबूंनी मिल्ल, कॅन्ट, हेगेल वाचून काढले. रवींद्र वाङ्मयही अभ्यासले. कलकत्याच्या यमुना मासिकात त्यांची एक गोष्ट प्रसिद्ध झाली आणि चतर्जी प्रसिद्धीच्या फोरफ्रंटवर आले. बडीदीदी, परिणिता, चंद्रकांत, श्रीकांत, दत्ता, पाथेर दबी ( मराठीत भारती ) या पुस्तकांमुळे त्यांची कीर्ती दिगंत झाली. भारती ही कादंबरी त्यावेळच्या सरकारने जप्त केली होती. देवदास, काशिनाथ, सव्यसाची इत्यादी चित्रपटातील कथानके यांचीच. यांच्या  ग्रंथांचा अनेक परकीय भाषांत अनुवाद झाला आहे. अशी ही व्यक्ती त्यांच्या साहित्याने आजही अमर झालेली आहे. मराठी साहित्याला त्यांनी ज्या कल्पना उसन्या दिल्या त्याबद्दल मराठी साहित्य उतराई आहे.

डॉ. बाबू शरदचंद्र चट्टोपाध्याय हे एक आंतरराष्ट्रीय कीर्ती लाभलेले म्हणण्यापेक्षा मिळविलेले साहित्यिक होत. ते एक उत्कृष्ट कादंबरीकार होते. शरदचंद्र हे मराठी माणसांच्या डोळ्यांसमोर उभे राहतात ते एक थोर साहित्यिक म्हणूनच त्यांची प्रतिमा दिसते; साहित्यिकांमध्ये जसे दलित साहित्यिक व उच्च वा मध्यम वर्गीयांचे साहित्यिक तसा वर्ग बंगालमध्येही होता. आहे व सर्वत्र असणारच. राज्याचे ऐश्वर्य भोगणारे रविबाबू व दलित जीवन एखाद्या बांडगुळाप्रमाणे जगणारे शरद्बाबू यांच्या लेखकाला येणा-या अनुभूतीतून दोन त-हेचे साहित्यच बाहेर येणार ! ज्यांनी कधी गरिबी पाहिली नाही, अनुभविली नाही त्यांच्यात जे कधी जाऊन राहून त्यांच्या जीवनाशी एकरूप झाले नाहीत, ते गरिबी हटावच्या घोषणा भले बेंबीच्या देठापासून देवोत. ज्या गरिबीची अनुभूती नाही त्या गरिबीला हटविण्याचे त्यांना कसे जमणार ? त्याचप्रमाणे दलितवर्ग व पददलित वर्ग, अस्पृश्य वर्ग, तळागाळाचा वर्ग हा कसा राहतो, आपल्या गरजा कशा भागवतो, मानहानीच्या प्रसंगातूनही त्याला कसे स्थितवश व्हावे लागते हे उच्चभ्रू साहित्यिकांच्या अनुभूतीच्या अभावी त्यांचेकडून दलितवाङ्मय प्रसव होणे अशक्यच.

शरदचंद्रांना ज्या परिस्थितीत दिवस काढावे लागले, विजनवास घडला त्याची अनुभूती त्यांच्या साहित्यातून आविष्कृत झाली, असे असले तरी यांना साहित्याची बीजे लाभली ती रविबाबूंच्या साहित्यातून होय. शरदचंद्रांच्या स्मृतिदिनी त्यांना कृतांजली अर्पण करतो.

डॉ. वि. म. गोगटे 
[ ‘उगवता दिवस‘ या ग्रंथातून साभार ]
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

निमित्त 

जी.  रेघू यांची सिरॅमिक शिल्पे 

केशव साठये 

जहांगीर आर्ट गॅलरी ही अलिबाबाची गुहा आहे. कोणती रत्ने कधी पाहायला मिळतील सांगता येत नाही.  काल मुंबईत एका कामानिमित्त गेलो होतो, दालनात डोकावलो तर अनेक माणसे वाट पाहात होती.  आपल्या जगण्याच्या संदर्भांसह उभी ठाकली होती. जी. रेघू या कलाकारांच्या हस्तकौशल्यातून नव्या युगात प्रवेश मिळालेली माणसे त्यांच्या इतिहास, संस्कृती अतिशय तरलपणे आपल्या भावमुद्रांतून सांगत होती.

त्यांचे आवेश, त्यांचे थिजलेपण, त्यांची स्वमग्नता, एका गूढगर्भ शांततेत मिसळलेले अनादी – अनंतपण गॅलरीच्या मंद प्रकाशात उजळून निघत होते.

सिरॅमिकमध्ये साकार झालेली ही माणसे सिव्हिलायझेशन या शब्दाचा खरा अर्थ सांगत उभी आहेत. आपण त्यांना किती समजून घेऊ माहित नाही पण या निमित्ताने अतिशय भिन्न संस्कृतीतली ही माणसे, माणसाकडे माणसासारखे पाहायला शिकवताना पाहिली.

जी. रेघू यांना ही शिल्पे  बनवताना कमालीचा आनंद मिळाला असणार.

कारण शेवटचा फिरवलेला हात केवळ स्निग्धतेचाच वर्षाव रसिकांवर करतो. येत्या २१ तारखेपर्यंत या कलाकृती पाहायला मिळतील.

केशव साठये
keshavsathaye@gmail.com
क्षणचित्रे 
 

आपल्या सिरॅमिक शिल्पांसह जी. रेघू

Advertisements

ग्रामीण गुजरात

अभ्यास सहली : एकट्याने आणि विद्यार्थांबरोबर केलेली पाहाणी.

‘गोष्टी गुजरातच्या’ या आगामी पुस्तकातले प्रकरण ४

प्रकाश पेठे  

 

या चौथ्या प्रकरणाचे यापूर्वीचे दोन भाग दि. १ आणि ७ जानेवारी २०१९ रोजी प्रसिद्ध झाले होते. विद्यार्थ्यांबरोबर केलेल्या ग्रामीण गुजरातच्या या अभ्यास सहली ‘मैत्री’च्या वाचकांना रोचक वाटल्या असे एकूण प्रतिक्रियांवरून आढळून आले याचा आनंद वाटतो. प्रकाश पेठे यांच्या या आगामी पुस्तकातील इतर प्रकरणे यथावकाश प्रसिद्ध करण्याचा मानस आहे. आपला प्रतिसाद अपेक्षित आहे. – सं.        

भाग ३ 

     राजकोट जिल्हयातलं गोंडल संस्थान अनेक गोष्टीमुळे प्रसिध्दीस आलं. ही लहान गावाचा अभ्यास करण्याची सहल होती. रात्री तीन वाजता राजकोटला पोचलो आणि पहिल्या बसनं गोंडला उतरलो. गाव अजून झोपलेलंच होतं. सकाळी सहाच्या प्रकाशात सगळं दिसत होतं. रात्रीचं जागरण असून दुपारी बारा वाजेपर्यंत फिरून जुनं गाव नजरेखालून घातलं. दुकानदारांनी आणि लोकानी केलेला कचरा दिसत होता.  रस्ते झाडायचे बाकी होते. उघडी गटारं होती. गावात शिरायला एक दगडी कमान आहे. सरळ रस्ते होते. नेहमीप्रमाणे रस्त्यांच्या दुतर्फा दुकानं होती. गोंडल गावातल्या नदीचं नांव ‘गोंडली’ ही नदी मात्र छान आहे. सूर्य वरती यायला लागला होता. छायाचित्रणासाठी पुढचे दोन तास आदर्श ठरतात. राजेशाहीच्या खुणा सर्वत्र दिसत होत्या. राजवाडे म्युझियम सगळं पाहिलं. राजवाडे भव्य असतात तसेच होते.

‘गोंडली’ नदी

 

सहसा संस्थानिकांच्या बाबतीत जास्त माहिती मिळवण्याची तसदी घेत नाही. पण भगवतसिंहांचं चरित्र कळल्यावर त्यांच्या जीवनात रस घ्यावासा वाटला. पण एक गोष्ट ठळकपणे लक्षात आली ते म्हणजे काचेच्या कपाटात रांगेत लावून ठेवलेले ग्रंथ. तो गुजराती विश्वकोश होता. गोंडलचे ठाकोर साहेब राजा भगवतसिंहाने (ज्यांचा जन्म १८६५ चा आणि मॄत्यू १९४४ चा) १९२८ साली संपादन केला होता. याचे नऊ जाडजूड खंड पाहिले सगळी मिळून ९५०० पाने आहेत.

दुसरी पाहाण्यालायक गोष्ट म्हणजे जुन्या मोटारी, बग्ग्यांचे म्युझियम अफलातून आहे. तास दोन तास कसे निघून जातात ते कळत नाही. प्राणलाल भोगीलाल यांचंही तसंच जुन्या मोटारींचं म्युझियम आहे.  एक कन्व्हर्टीबल गेजवर चालणा-या महाराजांच्या खास गाडीचा डब्बा पहायला मिळतो. त्यातल्या सोयी आपण कधी पाहिलेल्या नसतात.

इथे घराघरात जाऊन माहिती मिळवण्याचा कार्यक्रम नव्हता पण एक ऐतिहासिक गाव आज कसं आहे, त्याचा अभ्यास होता. आमचे गायक मित्र पं. शिवकुमार शुक्ल गोंडलचेच. आज गोंडलमधले तरूण नोकरीसाठी राजकोट अहमदाबादला जातात हे गावाचं ठरलेलं दु:ख आहे.

नवसारी स्टेशना बाहेर  ताजी नीरा पिऊन हिंडायला सुरूवात केली. गडक-यांचं घर शोध शोध केलं, पण काही केल्या पत्ता लागला नाही. स्थानिक लोकांना काही कल्पना नव्हती. एक दोघं म्हणाले ते इथे राहात होते. पण खात्री झाली नाही. नवसारीला पारश्यांची वस्ती आहे. सुंदर इमारती आहेत. टाटांचं मूळ घर एका गल्लीत पाहायला मिळालं.अगियारीत जाऊ देत नसल्यानं ती राहिली. पण एक वाचनालय दिसलं.  ती भव्य इमारत आहे.

बारडोलीच्या सत्याग्रहामुळे महाराष्ट्राला माहित झालेलं साखर कारखान्याचं गांव. तिथे आमचे गुजराती मित्र राहातात. त्यांच्या घरून आम्हाला उकाई धरण पहायला जायचं होतं. सकाळी उठल्यावर भुकंपानं सगळयांना खडबडवून टाकलं. पण नंतर तासानं काही झालं नाही . सगळं सुरळीत झाल्यावर त्यांनी आम्हा दोघांना ड्रायव्हरसह कार दिली. आणि जा म्हणाले. आम्ही उकाईचं धरण पाहून परत आलो. आणि घरी जाण्यासाठी सुरत स्टेशनवर आलो तर खास वृत्तपत्र  – दोन मुलं बोंबलत विकत होती, ते घेतलं, तेव्हा कळलं की कच्छमध्ये भूकंप झालाय आणि अहमदाबाद सुरत गावानांही भुकंपानं हलवलंय. इतक्या इमारती पडल्यात आणि तितकी माणसं मेली आहेत. ती बातमी म्हणजे मोठा धक्का होता.

डांग नदी

पुष्कळ वर्षापूर्वीची गोष्ट.  सुरतेहून सापूताराला निघालो. सगळा मार्ग झुळझुळ वाहणा-या नदीकाठानं जातो. कुठल्याही बाजूला पाहिलं तर फक्त झाडंच दिसतात. आपण काश्मिरला आहोत असं वाटत.  डांगमध्ये आहवाच्या सरकारी पथिकाश्रमात राहायला मिळालं होतं. तीन रात्री मुक्काम ठोकला. दोघे तिघे मित्र होतो. आजूबाजूची खेडी पाहाण्याचा कार्यक्रम होता. बरेच चालत गेलो. नदीचा पट जिकडे घेऊन जात होता तसे चालत गेलो.  आणि वाट चुकलो. दुपारचे दोन वाजले. पोटात काही नव्हतं. कचकून भूक लागली होती. एक आदिवासी देवासारखा भेटला; त्यानं नाचणीची भाकरी दूध आणि बोंबील खायला दिले. नाक बंद करून ते कसंबसं खालं. भूक थांबली.  त्यानं पुन्हा जागेवर आणून सोडलं. आमची भेट डांगदरबार पाहाण्यासाठी होती. तो समारंभ पाहायला मिळाला हे भाग्य.

अहमदाबादच्या पश्चिमेला नळ सरोवर हे स्थलांतरित पक्ष्यांचं अभयारण्य आहे. जाताना साणंद गावातली टाटांची नॅनोची फॅक्टरी दिसते.अनेक वर्षापूर्वी नळ सरोवराला गेलो होतो. नावाडयांनी पहाटे चार वाजता उठायला सांगितलं होतं. एका नावेत मात्र दोन प्रवासी घेतले होते. या सरोवराच्या पाण्याला जास्त खोली नाही. ते उथळ आहे. नावाडयानं पुष्कळ दूरवर नाव नेली. झुजुमुंजू झाल्यावर एका बेटावर हजारो पेलिकन व दुसरे ठिकाणी रोहित म्हणजे फ्लेमिंगो होते. नंतर आकाशात ढगासारखा  गुलाबी रंग होता. होडीवाला म्हणाला, तो फ्लेमिंगोंचा थवा आहे. बराच वेळ पक्षीनिरिक्षण करून परतलो.

राजपिपळा येथील राजवाडा

राजपिपळा हे गोहिल वंशाचं संस्थानी गांव. तिथे दोनतीन राजवाडे आहेत. पण या गावाची वस्ती कमी कमी होत आहे.  सगळे बडोद्याला जात असावेत कारण १९४८ साली अडीच लाख वस्ती होती २००१ साली ५४,९२३ वस्ती होती आणि २०११ च्या शिरगणतीनुसार ३४,८४५ होती. अमरावतीला जशी हनुमान व्यायामशाळा भारतात प्रसिध्द आहे तशी छोटुभाई पुराणी यांनी स्थापन केलेली व्यायामशाळा गुजरातेत प्रसिध्द आहे. आता ते गाव नर्मदा जिल्हयात आहे. इथून जवळच करजण नावाचं धरण आहे. इथला परिसर सर्वसामान्य गुजरातपेक्षा वेगळा आहे.

हळवद हे लहान गाव, कच्छच्या छोटया रणापासून दक्षिणेला आहे. ही धांगध्रा राज्याची राजधानी होती. भुईकोट किल्ला होता. आता सगळं पडझडीला आलंय. हे ब्राह्मणांचं गाव मानलं जातं. विद्यार्थी आणि आम्ही मिळून दहा जण होतो. एका मंदिराच्या आवारात असलेल्या धर्मशाळेसारख्या जागेत आम्हाला खोल्या दिल्या होत्या. आवारात एक पाय-यांची विहीर होती. तिथे एक साधू अर्घ्य  देत होता. दिवसभर फिरून थकलो होतो. सकाळी जाग आली तर पिवळा प्रकाश पडला होता. तिथली मातीही पिवळट रंगाची आहे आणि दगडही पिवळसर पण लालीकडे झुकलेला होता. सकाळीच चालायला निघालो. तिथे एकूण चारपाच स्मशानं आहेत. रजपूतांची ब्राह्मणांची वेगळी स्मशानं आहेत. गावाच्या वेशीपलिकडे एके काळी लढाईत मारल्या गेलेल्या वीरांची स्मारकं आहेत. त्यांची संख्या बघून वाटतं, किती माणसं लढाईत मरण पावली असतील. त्या सर्व स्मृतिशीळा उन्हात सोन्यासारखे चमकत होत्या. अशा ‘स्मारकशीळांना’ तिकडे ‘पाळिया’ म्हणतात. काही ठिकाणी स्त्रियाही शहीद झालेल्या दिसतात. ते झाला रजपूतांचं गांव. जिवावर उदार होऊन लढणारे. विद्यार्थात एक राजबिंडा रजपूत आणि एक भूजचा बामण म्हणजे ब्राह्मण होता. तो बामण म्हणाला या गावचे बामण लाडू खाण्यात तरबेज आहे. वर्षातून एकदा जास्त लाडू खाण्याचा सामना होतो. यांच्या इतके लाडू कोणी खाऊ शकत नाही. पण जिथे फुलं वेचली तिथे गव-या उचलायची वेळ अनेकांवर आलेली पाहिली.

तिथल्या डिस्ट्रिक्ट लॅन्ड रेकॉर्डच्या ऑफिसातल्या माणसानं उत्तम स्वागत केलं. त्यानं त्याच्या कामाचे स्वरूप समजावून सांगितलं. आणि मोठया लोखंडी पेटयामधून पिवळया पडलेल्या सनदांचे नमुने दाखवले. ऐकायला इतके सगळे श्रोते मिळाल्यानं तो आनंदात होता. त्याच्या रोजच्या नीरस जीवनात आम्ही सर्वांनी केसर आंब्याचा मधुर रस आणला होता. हाही एक अभ्यासाचा भाग होता. कारण विद्यार्थ्यांना  तीन सेमिस्टर नगररचनेच्या संबंधी दहा-बारा कायदे शिकावे लागतात. नगरव्यवस्थापन, नगराचं अर्थशास्त्र, जमीनमहसूल कायदा वगैरे सगळं अभ्यासक्रमात असतं.

तरणेतरचा मेळा

 

तरणेतरचा मेळा प्रख्यात आहे. त्याबद्दल बरंच ऐकलं होतं. बरोबर येईल असं कोणी नव्हतं. म्हणून एकटाच निघालो. चिनी मातीच्या वस्तूंसाठी ज्ञात असलेल्या थान गावी पोचलो. बडोद्याच्या फाईन आर्टस् चा एक जण भेटला. त्याची कोणाशी ओळख होती. रात्री आम्ही दोघं मित्राच्या ओटयावर झोपलो. गणेश चतुर्थीच्या सुमारास तो मेळा भरतो. आसपासचे रबारी लोक तेथे जमतात व नॄत्य करतात. त्यांचे ते लाल पिवळया रंगांचे कपडे, सजवलेल्या छत्र्या यामुळे सगळा माहोल रंगीत होतो. गुजरातमध्ये राहून तरणेतर मेळा न पाहून चालत नाही.

थान गांवची दुसरी ओळख शहाबुद्दीन राठोड ही व्यक्ती. जन्म १९३७ चा. शाळेतील हेडमास्तर. पण वाचन एखाद्या विव्दानाला लाजवेल असं. आणि विनोदी गोष्टी सांगण्याची लकब सगळयांपेक्षा अगदी वेगळी. त्यांचे दोन तीन तासांचे कार्यक्रम ऐकले. त्यांना जगभरातले गुजराती त्यांना बोलावीत असल्यानं त्यांना जगभरातली सफर घडली आहे. त्यांनी स्वत:च बनवलेल्या विनोदकथांच्या कॅसेट सीडी यांना गेल्या अनेक वर्षापासून जबरदस्त मागणी आहे. सुरवातीला त्यांचे सुरेन्द्रनगर जिल्हयातले गुजराती शब्द कळत नसत पण नंतर दुस-यांना अर्थ विचारून ती तळपदी गुजराती भाषा कळायला लागली. यांच्या “वनेचंदची वरात” ही विनोदी गोष्ट आमच्या मित्रांना पाठ होती. गावातल्या वनेचंदचं लग्न असतं. त्याच्या डोक्यावर फेटा असतो आणि त्यात बल्ब लावलेले असतात. ते दिवे बॅटरीवर उघडमीट होत. वरातीत काय काय गमती होत ते सुंदर पध्दतीने सांगतात.

एक शिंपी असतो. इंग्रजांच्या काळची गोष्ट. त्याला युरोपियन लोकांचं फार कौतुक. ते म्हणजे  कसे तर वेळेला आणि शब्दाला चोख असतात. रात्री दहा वाजले आणि झोपेची वेळ झाली तर जिथे असतील तिथे आडवे होतात. फाडफाड इंग्रजी बोलतात. त्याला इंग्रज माणसाशी बोलण्याची हुक्की आली. त्याने एका प्रख्यात तेल कंपनीला फोन केला की मला वंगणाचं तेल हवंय. तर दोन इंग्रज त्याच्या दुकानात येतात आणि वंगणाच्या तेलाची दोन मोठी पिंप आणून ठेवतात. शिंप्याला त्याचे पैसे चुकवण्यासाठी अनेकांकडे पैसे मागावे लागतात. मशीनमध्ये टाकायला दोन थेंब तेल पुरतं. आणि ती दोन पिंप पाहून तो हबकतो. शेवटी अनेक बाटल्या आणून त्या भरून गावातल्या लोकांना विकतो. हा किस्सा ते रंगवून सांगतात.

थान गावची दुसरी व्यक्ती  म्हणजे वन्य पशूंची छायाचित्रे काढणारे सुलेमान पटेल. त्यांनी एकाच वेळी दहा अकरा सिंह पाणी पीत आहेत असे छायाचित्र काढले होते.  त्या एका चित्रानं ते जगप्रसिध्द झाले.  शहाबुद्दीन राठोड हे सुलेमान पटेल यांनी माणसांचे फोटो काढणे सोडून प्राण्याचे फोटो का काढायला लागले याची विनोदी ढंगाने किस्सा सांगत.

थान गावाची तिसरी ओळख म्हणजे परशुरामपंत गणपुले ही व्यक्ती. यांनी वांकानेर आणि थान येथे चिनी मातीच्या वस्तु बनवण्याचा कारखाना १९२४ साली काढला. तो ‘परशुराम पॉटरीज’ या नावाने प्रसिध्द झाला. त्यांनी बरंच दान केलं. बडोद्याला त्यांच्या नावाने परशुराम भठ्ठा हा भाग ओळखला जातो. त्यांनी ब्राहमण सभेलाही भरघोस देणगी दिली होती.

इडर हे साबरकांठा जिल्हयातलं एकवेळचं संस्थानी गांव. लक्षात राहातं ते गावाच्या एका टोकाला असलेल्या डोंगरामुळे. एकावर एक गुळगुळीत प्रचंड नाना आकाराचे दगड  ठेवले असावेत असं त्याचं प्रचंड रूप आहे. हे रजपुतांचं गाव. उत्तर गुजरातेत खेडोपाडी जायचं म्हणजे इथे यावंच लागतं. दोनदा इथे येऊन गेलो. याच गावाला केन्द्रस्थानी ठेवल्यामुळे किल्ल्याच्या उत्तरेला एका हॉटेलात राहिलो. राजस्थानच्या सीमेवरचं काली कंकोर नांवाचं गाव. गावात गरिबी. मातीनं लिंपलेली कुडाची घरं. वर कौलं. एकदोन कौलं काढून वरून प्रकाश घेतलेला.  सगळयांचा व्यवसाय शेतीचा आणि मजुरीचा. हाउसहोल्ड सर्व्र्हेचं काम मुलं करत होती. सामील झालो. एका माणसाची मुलाखत चालू होती. नाव वगैरे मुलानं लिहून घेतलं.  तो एक नमुनाच होता.

त्याला विचारलं तुमच्या कुटुंबात किती माणसं आहेत.
‘दहा’
‘एकत्र कुटुंब आहे?’
‘आम्ही नवरा बायको आणि आठ मुलं.’
‘तुमचं वय काय?’
‘चाळीस.’
तू हिंदू की मुसलमान?’
‘मुसलमान.’
‘आठही मुलं एकाच बायकोची की आणखी एखादी बायको आहे?’
‘एकच बायको आहे. मोठी मुलगी आहे तिचं लग्न झालंय आणि धाकटा मुलगा सहा महिन्याचा आहे.’
मुलानं कॅल्क्युलेटर काढून दोन मुलांमधलं अंतर काढलं. तरी विश्वास बसत नव्हता.
‘जिचं लग्न झालंय ती काय करते?’
‘मजुरी करते.’
‘आणि जावई ?’
‘तो पण मजुरी करतो.’
‘इतकं सगळयांचं कसं भागतं?’
‘बीपीएल’ कार्डावर स्वस्त धान्य मिळतं. दोन वेळा जेवायला मिळतं.’

बाकी सगळयासाठी आकाशाकडे बोट दाखवलं.

इतक्या घराघरातल्या कहाण्या ऐकल्यावर ग्रामीण जीवन आणि महानगरी जीवनातला फरक लक्षात आला. कितीही त्रासदायक जीवन असलं तरी नवरा बायको एकमेकांच्या साथीनं जड गाडा ओढत असतात. पण महानगरात घटस्फोट घेतलेल्या डझनभर स्त्रिया माहितीत आहेत. शिकलेल्या मुलीमध्ये हे प्रमाण जास्त आढळतं.

इतिहास काळपासून वसलेली लहान लहान खेडी हे प्रादेशिक नियोजनाचं अचूक उदाहरण आहे. जमिनीचं व्याजवी वितरण त्यांचं भौगोलिक परिस्थितीनुसार मांडणं, आणि प्रादेशिक संस्कृतिनुसार वर्तन पाण्याचं  नियोजन हे सगळं पाहिलं की माणसाच्या उपजत बुध्दीचं कौतुक वाटतं. इतका मोठा देश जेव्हा वसाहती करतो ते सगळं अभ्यसनीय आहे. त्या वस्त्यांची शैली तयार होते. हवामानानुसार घरांची रचना होते. प्रदेशानुसार ती थोडी थोडी बदलत जाते. वस्तीचं वितरण हा चमत्कार आहे. शेतीप्रधान देश असल्याने प्रत्येक दोन गावात एक विशिष्ठ अंतर दिसतं. दुस-या प्रांतांशी दळणवळण सोयीचं नसून ते सगळे एका परिघात सुखाने नांदत होते. कच्छमध्ये दोन खेडयात जास्त अंतर दिसतं तर मध्य गुजरातेत ते कमी आढळतं.

भावनगर एके काळी समृध्द शहर होतं. इथेही संस्थानिकाचं राज्य होतं. भावनगर आवडेल असं शहर आहे. चार रस्ते जिथे मिळतात तिथे विशाल गोलाकार हिरवीगार वर्तुळं आहेत. जवळच एक टेकडी आहे; तिच्यावरून सगळं भावनगर शहर दिसतं. भावनगरमध्येही सुरतेप्रमाणे हिरे ‘सारखे’ (पैलू पाडण्याचे) करायचे कारखाने आहेत. हजारो लोक त्या कारखान्यात काम करतात. भावनगरला खूप मिठागरं आहेत. पस्तीस हजार टन मीठ वर्षाला तयार होतं.

पालीताण्यात महाविद्यालये नसल्यानं सगळी मुलं रोज सकाळी सहाच्या बसनं भावनगरला कॉलेजात जातात. भावनगरमध्ये  ‘निरमा’ फॅक्टरी डोंगरावरून दूरवर दिसते.  भावनगरचं भविष्य उज्वल आहे.

आमचा दुसरा डेरा अलंग येथे होता. अलंगला मोठया बोटी तोडायची जागा आहे. येथील समुद्राची अशी किमया आहे की भरती आणि ओहोटी यातलं उंचीचं किंवा पातळीतलं अंतर जितकं आहे तितकं फक्त चीनमध्ये एका जागी आहे.  त्यामुळे जगातल्या जुन्या झालेल्या बोटी भावनगरला तोडून घेण्यासाठी येतात. त्यामुळे बोटीतून काढलेलं सामान विकायची मोठी दुकानं आहेत. कामाला सगळे उत्तर प्रदेश आणि बिहारचे मजूर असतात. सामान घ्यायला बरीच मंडळी येतात. सामान स्वस्तात मिळतं आणि लोकांना तेच हवं असतं.

goshti guj - dharampur    goshti guj -pondicherry
धरमपूर  आणि पॉन्डिचेरी
नंदिग्राम

आजवर दोनदा धरमपूरला गेलो. एकदा पत्नीबरोबर आणि दुस-यांदा विद्यार्थ्याबरोबर, धरमपूर हे माझ्याबरोबर काम करणा-या एका आर्किटेक्टचं माहेर. तिच्या गावच्या नदीचं नांव ‘स्वर्गवाहिनी’. त्या नदीच्या नावामुळेच तिथे जावसं वाटलं. दोन दिवस राहिलो. सहयाद्रीच्या कुशीतलं लहानसं संस्थानी गाव. याला गुजरातचं चेरापुंजी म्हणतात. इतका तिथे पाऊस पडतो. इथलं लक्ष्मी मंदिर वेगळंच आहे. तशा धाटणीचं मंदिर पॉण्डेचरीत पाहिलं होतं. दोन्हीची छायाचित्रं जवळ जवळ ठेवली आणि चाट पडलो.

स्वर्गवाहिनी नदी धरमपूर

 

गेलो तेव्हा स्वर्गवाहिनीत काही पाणी नव्हतं. तिथले लोक सांगतात की या नदीच उगम कुठे आहे ते कोणाला माहित नाही. संस्थानिकांच्या काळचं एक म्युझियम आहे. इथले राज्यकर्ते उदयपूरच्या सिसोदियाचे वंशज आहेत. गावात रजपूतांची बरीच वस्ती आहे. संस्थानी गांव असल्यानं नीट नेटकं आहे. चौकात मोहनदेवजी राजाचा पुतळा आहे.

लहानसं गाव असल्यानं झटपट पाहून झालं. दुसरे दिवशी लेखक द्वयीनीं स्थापन केलेल्या संस्थेला भेट दिली.  त्या भेटीमुळे आनंद झाला. कवी मकरंद दवे आणि कुंदनिका कापडिया या दोन लेखकांनी स्थापन केलेल्या आश्रमाचं नांव नंदिग्राम.

मकरंद दवे यांचे नंदीग्राम आश्रमातील तैलचित्र

मकरंद दवे स्वर्गवासी झालेले होते. त्यांचे छायाचित्र लावलेले होते आणि खाली काही काव्यपंक्ती लिहिलेल्या होत्या त्या उतरून घेतल्या,

‘सामान्य दृष्टी भ्रान्त छे,  तेथी श्रान्त छे.
रजोगुणना प्रभावथी जे दोट मुके ते अंते तमोगुणना थाकमां ढळी पडे छे.

योगज दृष्टी क्रान्त छे, अने तेथी ते शान्त छे’.  मकरंद दवे.

आणखी दोन ओळीही आहेत,

“दवे यांना आनंदाचा गुलाल उडवणारे कवी असं म्हटलं जातं. पण त्यांनी खूप वेदना सहन केल्यात. विषादाच्या अंधा-या गल्ल्यांचा प्रवास केला आहे.” ईशा. कुंदनिका. नंदिग्राम

कुंदनिका कापडिया ( जन्म ११ जानेवारी १९२७ )

कुंदनिका कापडियांनी  ‘सात पगला आकाशमां’ ही कादंबरी लिहिली.गुजराती साहित्यात आणि समाजात वादळ उठवणा-या कुंदनिका कापडियांचा जन्म ११ जानेवारी १९२७ रोजी सुरेन्द्रनगर जिल्हयातल्या लिमडी गावी झाला. त्या मुंबई विद्यापीठाच्या बीए आहेत. तर कवी मकरंद दवे हे राजकोट जिल्हयातल्या गोंडल गांवचे. त्यांचा जन्म १९२२ सालचा.  दोघे एकाच मातीतले. एकाच भाषाप्रदेशातले. दोघेही गोरेपान, उंचनिंच, एकमेकाला शोभतील असे. तसेही म्हणा काठेवाडी लोक दिसायला चांगले असतात. दोघे मुंबईला गेले. मकरंद दवे यांनी सेहेचाळीसाव्या वर्षी कुंदनिकाबेन बरोबर १९६८ साली संसार थाटला. नंतर कुंदनिकाताईंची स्त्रीजीवनातल्या स्फोटक विषयावरची कादंबरी वृत्तपत्रातून प्रसिध्द होत होती. त्यांच्यावर टीकेचा भडिमार झाला. समाज स्त्रीच्या बाबतीत प्रतिगामी आणि प्रतिषोधक असतो. पण त्या डगमगल्या नाहीत. कौतुक करणारेही निघाले.

कुंदनिका कापडिया छायाचित्रात डावीकडून दुस-या आहेत.

   

ती कादंबरी नवभारत साहित्य मंदिर यांचेतर्फे १९८४ साली प्रकाशित झाली. माझ्या हाती असलेली दहावी आवृत्ती दोन हजार सालातली आहे. कोणाच्या मनात काय असेल ते सांगता येत नाही. पण त्या दोघांनी १९८७ साली मुंबईतला मुक्काम हलवला. दोघांना तळागाळातल्यांसाठी काहीतरी करायचं होतं. नुसतं लिहायचं नव्हतं. किंबहुना मौलिक लिखाण हातून घडलेलं होतंच. प्रामुख्याने आदिवासी वस्ती असलेल्या वांकळ गावातल्या पंचवीस एकर जमीनीवर नंदिग्राम वसवलं. महसूल खात्याकडून इतकी जमीन माफक भावात मिळवणं किती कठीण असतं याची मला त्या खात्याशी परिचय असल्याने जाणवलं. धरमपूरच्या पश्चिमेला नंदीग्राम तर पूर्वेला सातकिलोमीटर दूर बरूमाळ येथे एक धार्मिक आश्रम आहे. तोही आदिवासी कल्याणासाठी स्थापलेला. तिथे तर आदिवासी मुलींसाठी मोठं हॉस्टेल आहे.  दोन्ही एकाच कार्यात मग्न. एक लेखक कवीचा प्रयत्न तर दुसरा पूर्णपणे धार्मिक कर्मकांड करणारा. एकाकडे पुष्कळ पैशांचं पाठबळ तर दुसरीकडे चणचण. तरी मला स्वत:ला नंदिग्राम मनाच्या जवळचं वाटलं. पण गर्दी मात्र बरूमाळला आढळली.

मकरंद दवेंनी मुंबई सोडून उजाड माळावर मुक्काम केला तेव्हा त्यांचं वय पासष्ट वर्षाचं होतं. या वयात लोक पेन्शनरांच्या अड्डयावर बसतात. त्या वयात माणसं अनेक गोष्टीतून अंग काढायचा विचार करू लागतात. त्या वयात त्यांनी नवसर्जन करण्यास हात घातला. म्हणून ते सर्व सामान्यांपेक्षा वेगळे ठरतात. त्या दोघांनी समजा नंदिग्राम स्थापन केले नसते तरी ते गुजराती साक्षरांच्या परिचयाचे झालेले होते. भौतिक समाधान प्राप्त झालेलं असावं. पण त्या वयातही असमाधानी असणं आणि दुस-यांसाठी काही करण्याची इच्छा बाळगणं महत्वाचं. तिथे काही तयार नव्हतं. जमीन मिळवण्याची प्रकिया त्यापूर्वी बराच काळ चालली असेल. डॉक्टरांनी निर्माण केलेल्या सेवासंस्थांना आणि धार्मिक संस्थांना लोकांचं लगेच पाठबळ मिळतं. पैशाचा प्रवाह चालू होतो. बरूमाळ इतकं श्रीमंत आहे की आपले डोळे विस्फारतात. डॉक्टर उपचार करतो. धार्मिक मठाधिपती आशिर्वाद देतो. आणि कवी लेखक दुस-यांच्या मनाचं सांत्वन करतो, हा मोठा फरक आहे. त्यामुळे सांत्वन करणारा मोठा. अठरा वर्षे अनेक शिक्षित अशिक्षितांचं सांत्वन करून कवी मकरंद दवे ३१ जानेवारी २००५ साली स्वर्गवासी झाले. आम्ही भेट दिली ती २००७ साली. तेव्हा कुंदनिकाताईंची भेट झाली. असं काहीतरी  पाहिल्यावर मनात अनेक विचार येतात. काठेवाडातले ते दोन जीव मुंबईत पोचले. ते अगदी रीतीला धरून झालं कारण काठेवाडातल्या प्रत्येक कुटुंबातला एक जण मुंबईला असेल. पण मुंबई सोडून धरमपूरच्या माळरानात जाणं जरा वेगळंच वाटलं. काही पाळंमुळं नसलेल्या गावी जाऊन देण्याच्या हेतूने स्थिर व्हायचं हे कौतुकास्पद वाटतं. सगळं नुसतं पाहिलं. पण दोन साहित्यिकांनी निर्माण केलेला नंदिग्रामचा तसाच बरूमाळाचा परिसर माझ्या मनातल्या कल्पनाकारासारखा नव्हता.

कोणी कोणत्या पालखीत सामील व्हायचं? कोणत्या वारीत जोडायचं?  कोणत्या पारंपारिक वा अपारंपारिक प्रथेत सामील व्हायचं? असे अनेक प्रश्न नुसते डोळयापुढे एकामागून एक येतात. सोळाव्या वर्षापासून वडील रेल्वेत असल्याने मिळणा-या रेल्वेच्या पासामुळे चार वर्षे एकटयानेच भारताच्या चार कोप-यात जाऊन आलेल्याला कोणत्याही वारीत सामील होणं कठीण. तितकंच स्वत: वारी निर्माण करणंही. तरी कुठे कुठे काय घडतंय हे पाहायला जाण्याशिवाय चैन पडत नाही. नंदिग्रामच्या दोन साहित्यिकांनी  किती लोकांना मानसिक आधार दिला, किती मुलांना शिकवलं, किती लोकांचे अश्रू पुसले, याची माहिती मिळवणे अवघड. दवे २००५ साली गेले. “मकरंद समीपे” या पुस्तकात लोकांनी त्यांच्या आठवणी लिहिल्यात.

हल्लीच दुसरे वेळी गेलो तेव्हा आमचा विद्यार्थासह  सर्वांचा मुक्काम होता श्रीमद् राजचंद्र आश्रमात. दोन डोंगरावर २२३ एकर जमीनीवर आश्रम पसरलेला आहे. दोन ते तीन हजार कोटी खर्चून सगळा विकास होणार आहे. सर्वत्र बांधकाम चालू आहे. या आश्रमाच्या विकासाची चित्रफीत तिथे दाखवण्यात आली. सगळं एकदम चकाचक आहे. राहाण्याच्या जागा, प्रवचन मंडप, भोजनशाळा कमालीची स्वच्छ आहे.  आपण आपल्या देशात आहोत की आणखी कुठे असं वाटतं .चौ-यांशी तरूण तरूणींनी जैन धर्माची दीक्षा घेतली आहे, ते सगळे इथंच राहातात. व प्रचारासाठीही जात असतील.

अमरेलीच्या अभ्यास सहलीतला मुलांचा एक गट पालिताणाचा अभ्यास करत होता. पालिताण्याला पन्नास वर्षापूर्वी गेलो होतो. तेव्हा जैन धर्मियांच्या ताब्यात असलेल्या पर्वताच्या टोकावर गेलो होतो. या पर्वतावर राहाता येत नाही. सकाळी जाऊन संध्याकाळी परतायचं असा दंडक. पर्वतावर इतकी जैन मंदिरं आहेत की तो एक विक्रम समजला जातो. सरकारी किंवा खासगी नोकरीत संशोधन होतच नाही.  कारण तिथली कार्यपध्दती उत्पादन लक्षी असते. त्यामुळे विद्यापीठ हेच संशोधनासाठी पूरक असतं. नव्या कल्पनाही विद्यापीठात सुचतात. नोकरीनंतर सहलींद्वारे संशोधन करायला मिळतं आहे. हा लाभ आहे.

या तिस-या भागाबरोबर प्रकरण ४ समाप्त ]
@@@
– प्रकाश पेठे 
prakashpethe@gmail.com
[ दोन छायाचित्रे – कुंदनिका कापडिया व मकरंद दवे – आंतरजालावरून साभार; बाकी सर्व छायाचित्रे -प्रकाश पेठे ]
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
राग-अनुराग 
(२२) 
 
 

केशव साठये 

हिंदी चित्रपटसृष्टीतील सर्व ज्येष्ठ संगीतकारांनी शास्त्रीय संगीताशी इमान राखत गाण्यांची निर्मिती केली. ती गाणी सदाबहार झाली. केवळ अभिजात गाणं देणं यापेक्षा कथानकाशी नाळ जोडणारं गाणं प्रेक्षकांना देणं याचं महत्व पटलेले मोजके संगीतकार आपल्यला लाभले.

आता हेच बघा ना, ‘अहोरे ताल मिले नदीके जलमे’ हे ‘अनोखी रात’ मधलं गाणं सुरुच होतं कोरसनं. बैलगाडीतून जाणाऱ्या संजीवकुमारच्या ओठामधले शब्द आणि दृश्य यांची इतकी सुंदर भट्टी जमली आहे की त्याला तोड नाही. रोशनने आपल्या कंपोझिशनने क्षितिजाला जाऊन ते भिडवले आहे.

‘ मैंने शायद तुम्हे पहले भी काही देखा है’ .. या गीतातला हळुवारपणा प्रेमभावनांच्या नजाकतीचा उत्कृष्ट नमुना म्हणावा लागेल.

नूतनच्या केसातली बट प्रथम त्या गाण्याच्या सुरावर झुलू लागते आणि मग तिच्या काळजीचं इवलंसं पाखरु .. ‘काली घटा छायी मेरा जिया घबराये’ म्हणत आपल्या काळजाचा चुकलेला ठेका निनादत ठेवते . डोळ्याच्या बागेत हळुवारपणे ये असं झोपेला सांगणारं ”चुपके से आ जा’ हे सी रामचंद्र यांचं विनवणी गीत हे समाधानाच्या झोपेचं सन्मान करणारं एक मोठ्यांचं अंगाई गीत ठरावं.

आपल्या प्रेमाचं माणूस जाऊन जाऊन कुठं जाणारं आणि हो सोबतीला मी विविध रूपात आहेच की ..हा विश्वास ‘जाईये आप कहां जायेंगे’ मधून नायिका व्यक्त करते, हे सगळं लटकेपण सुरांच्या लडीवरुन आपल्या मनात कधी जाऊन बसते समजत नाही .’ओह मेरी जोहराजबी, तुम्हे मालूम नही’ या प्रेमाविष्कारात बलराज सहानी आणि अचला सचदेव यांना रोमँटिक करण्याचं थोडं तरी श्रेय या रागाला दिलं पाहिजे.

‘न झटको जुल्फसे पानी ये मोती टूट जायेंगे’ यातला अलगदपणा याच्याच सूरांनी झेलला आहे. ‘अल्ला मेघ दे पानी दे’ म्हणत मानवतेच्या प्रेमाची असलेली आपली बांधिलकीही हा घोषित करतो .’जिन्हें नाझ है हिंदपर वो कहां है’ यातूनही या रागाच्या विस्तारित सीमारेषा उजागर होतात.

‘तू जो मेरे सुरमे सूर मिला दे’ म्हणत संगीतकारांचा हा लाडका स्वरगुच्छ आपल्या जिवनाच्या साफल्याची ग्वाही देतो. पिलू रागाचे स्वर या उल्लेख केलेल्या गाण्यांमध्ये अत्यंत समर्पकपणे भावभि़व्यक्तीसाठी वापरले आहेत.

राग पिलू …
 

https://www.youtube.com/watch?v=Zm7vxgjrRAU

– केशव साठये
keshavsathaye@gmail.com
@@@@@@@@@@@@
जाताजाता
 व्यंगचित्र :-श्याम जोशी
‘किशोर’ मासिकावरून साभार

ऐसपैस

३६
हर्षद सरपोतदार 

करता करविता 

पुण्यात पौड फाट्यावरचा उड्डाणपूल प्रसिद्ध आहे.
त्याचा उपयोगही खूप होतो.
त्याच्या खाली गरीब लोक मलमूत्र विसर्जन करतात,
आसपासचे दुकानदार तिथे कचरा फेकतात,
त्याच्या सावलीत गुरंढोरं नि कुत्री मजेत बसलेली असतात.
एका बाजूला रिकाम्या हातगाड्या लावलेल्या असतात.
दुसऱ्या कोपऱ्यात कोंडाळं करून पत्त्याचा जुगार चालतो.

शिवाय पुलावरून वाहनंही जातात.

तर असा हा उपयुक्त पूल माझ्या दहा वर्षांच्या भाच्यामुळे बांधला गेला.
त्याला सगळे ‘चंबू’ या नांवाने ओळखतात.
लहानपणापासून अंगाने तो गोल, गरगरीत.
फुगलेल्या गालांमुळे नि तुळतुळीत टकलामुळे त्याच्या डोक्याचा आकार चंबूसारखा दिसायचा.
म्हणून हे टोपणनांव.
पूल वास्तविक त्याच्यामुळे बांधला गेला,
पण पुलाच्या कोनशिलेवर भलत्यांचीच नांवे आहेत.
अर्थात चंबू ते मनावर घेत नाही, कारण मूळचाच तो शांत.
स्वतः शांत राहून जगात गोंधळ उडवून देणारी जी माणसं असतात,
त्यापैकी तो एक आहे.
सांगायची गोष्ट अशी, की त्या दिवशी घडलेली ती घटना क्षुल्लक होती.

पण त्याचा परिणाम मोठा झाला.

जगात असंच घडत आलंय.
जेम्स वॅट कामधाम सोडून चहा उकळत बसला,
म्हणून रेल्वे इंजिनाचा जन्म झाला.
न्यूटन सफरचंदाच्या झाडाखाली पेंगत होता,
म्हणून गुरुत्वाकर्षणाचा शोध लागला.
कुठल्याश्या राणीच्या नाकाची लांबी जास्त होती,
म्हणून प्रचंड लढाया झाल्या.
चंबूच्या बाबतीत हेच झालंय.
दशभुजा मंदिराबाहेर तो केळं खात उभा होता,
म्हणून हा पूल बांधला गेला.

कसा तेच इथे सांगायचंय. 

रविवार सकाळची वेळ होती.
चंबूचे आईबाबा (म्हणजे माझी बहीण नि तिचे डॉक्टर पती) दशभुजा मंदिरात गेले होते.
पौड फाट्यावरली गंमत पहात चंबू मंदिराबाहेर उभा होता.
त्यावेळी तो केळं खात होता.
(का खात होता ? असा प्रश्न तुमच्या मनात आला असेल तर त्याला काहीच अर्थ नाही.
जागा असताना चंबूला सतत काहीतरी खायला लागत असतं हेच त्याचं उत्तर आहे.)
फळं, भाज्या नि मासे विकणारे हातगाडीवाले,
फुलांच्या माळा टांगून बसलेले फूलवाले,
अर्धा रस्ता अडवून बसलेली गायीगुरं,
कुणा कंत्राटदाराने रस्त्याच्या कडेला ओतून ठेवलेला वाळूचा ढीग,
प्रवासी वाहतुकीपेक्षा बंद पडण्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या ‘पीएमटी’ ची मधोमध ठप्प झालेली बससेवा,
त्यामुळे झालेला ट्रॅफिक जाम,
आणि या सगळ्याकडे नेहमीप्रमाणेच दुर्लक्ष करत तंबाखू चोळणारा पोलीस,
हे पुन्हा पुन्हा बघून चंबू कंटाळला.
मग तो होर्डिंगवर लावलेल्या जाहिराती बघू लागला.
त्यावेळी त्याच्या मागे (देवीला सोडलेला) एक मस्तवाल वळू उभा होता याची चंबूला कल्पना नव्हती.
पुढे चंबू उभा आहे याची सदर वळूलाही कल्पना नव्हती.
तो जमीन हुंगत,
आणि जे जे खाण्यालायक मिळेल ते जिभेने तोंडात लोटत,
खालमानेनेच पुढे येत होता.
तेवढ्यात चंबूने उरलेलं केळं खाऊन साल खाली टाकली.
(‘कितीही शिकवा, कार्टा तिकडच्यांवर गेला आहे !
 गोव्याची माणसं ही अशीच-‘ बहीण नंतर मला खाजगीत सांगत होती.)
मागून जमीन हुंगत येत असलेल्या वळूचं लक्ष त्वरित केळ्याच्या सालीकडे वेधलं गेलं.
पाय फाकवून उभ्या असलेल्या चंबूला याचा पत्ताच नव्हता.
त्या मस्तवाल वळूलाही तो असण्याचं कारण नव्हतं.
त्याला ‘पोपटाच्या डोळ्या’प्रमाणे फक्त केळ्याची सालच दिसत होती.
तो पुढे सरकला,
चंबूच्या फाकलेल्या पायाखालून त्याने मान सरकवली,
जिभेने ते साल तोंडात लकटलं,
आणि साल तोंडात धरून मोठ्या समाधानाने त्याने मान ज्या क्षणी वर केली,

त्याच क्षणी चंबू वर उचलला गेला !

थोडा वेळ काय झालं हे चंबूला समजलंच नाही.
‘प्रतिक्षिप्त क्रिये’ नुसार आधारासाठी त्याने पट्कन वळूची दोन्ही शिंगं हातांनी धरली.
पण आपण एका बैलाच्या मानेवर स्वार झालो आहोत हे काही क्षणांतच त्याच्या लक्षात आलं.
त्याच क्षणी (प्रतिक्षिप्त क्रियेनुसारच-) तो घाबरून ओरडायला लागला.
इकडे आपल्या मानेवर काहीतरी आहे हे बैलाच्याही लक्षात आलं.
त्याबरोबर तोही जोरजोरात मान हलवू लागला.
वेडावाकडा धावू लागला.
चंबूला पाडायचा प्रयत्न करू लागला.
त्यानंतर काही काळ तिथे भयंकर गोंधळ माजून राहिला.
लोक सैरावैरा पळू लागले.
भाज्यांच्या टोपल्या कलंडल्या.
फळं गडगडून रस्त्यावर पसरली.
गुरं नि कुत्रे शेपट्या उभारून इकडेतिकडे धावले.
माणसं धबाधब पडत होती.
गाड्या एकमेकांवर आपटत होत्या.
तोपर्यंत चंबूला शोधत आलेल्या त्याच्या आईबाबांचा आपल्या डोळ्यांवर विश्वास बसेना !
मुलगा कितीही ‘उपद्व्यापी’ असला तरी या थराला जाईल असं त्यांना वाटलं नव्हतं.
उधळलेल्या एका मस्तवाल वळूच्या पाठीवर आपला मुलगा स्वार झालेला पाहून
तेही आरडाओरडा करत त्याच्या मागून धावायला लागले.

वळू वेडावाकडा धावत असताना तो पोलीसही शिट्या फुंकत चंबूला थांबायच्या खुणा करत होता.

अखेर मानेवरचं ते आगंतुक ओझं भिरकावून देण्यात बैल यशस्वी ठरला.
सुदैवाने भिरकावला गेलेला चंबू वाळूच्या ढिगावर कोसळल्याने त्याला फारसं लागलं नाही.
मात्र तोपर्यंत अन्य कितीतरी माणसं जखमी झाली होती.
भाजी, फळं, फुलं नि मासे तुडवले गेले होते.
गाड्या एकमेकांवर आपटून त्यांचे दिवे फुटले होते.
(त्यात ‘स्थायी समिती’च्या अध्यक्षांचीही गाडी होती.)
त्यानंतर काय घडलं ते सर्वांना माहीत आहेच.
विरोधी पक्षांच्या नगरसेवकांनी या घटनेचा फायदा उठवून महानगरपालिका डोक्यावर घेतली.
खुद्द स्थायी समितीच्या अध्यक्षांचाही त्यांना पाठिंबा मिळाला.
वाहतूक विकास मंडळावर मोर्चे गेले,
वर्तमानपत्रांमध्ये हे प्रकरण गाजलं,
आणि कुठल्या ना कुठल्या कारणाने (किंवा खरं तर ‘टक्केवारी’ च्या मतभेदांमुळे-)
लांबवत नेलेला हा पूल अखेर बांधायला घेतला गेला.
तो शीघ्र गतीने पूर्णही करण्यात आला.
पण आज आम्ही या पुलाची ‘कोनशिला’ पाहतो तेव्हा डोळ्यात अश्रू येतात.
वाटतं, इथे रक्त कुणी सांडलं आणि श्रेय कुणाला गेलं ?
पुलाला वास्तविक चंबूचंच नांव द्यायला हवं होतं.
चंबूचं नाही, तर निदान त्या बैलाचं तरी.
ही चूक अजूनही सुधारता येईल.
‘नळ स्टॉप’ चौकातला पूलही बराच लांबलाय.
(कदाचित ‘टक्केवारी’ वरूनच.)
अजून सुरुवात सुद्धा झालेली नाही.
त्या कामी आपले नगरसेवक किंवा अधिकारी यांच्याकडून अपेक्षा करण्यात अर्थ नाही.
तिथे चंबूच हवा.
प्रश्न फक्त बैलाचा आहे.
पण पुण्यात फुकट खाऊन माजलेल्या बैलांनाही तोटा नाही.
गल्लोगल्ली बोकाळले आहेत.

त्यामुळे हा प्रश्न लवकर सुटावा ही अपेक्षा.

***
– हर्षद सरपोतदार 
hsarpotdar1@gmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

संस्कृतप्रेमींकरता नवीन नवीन पदार्थ 

प्रा. मनोहर रा. राईलकर  
पदार्थ ३३
 
पदार्थ ३२ चं उत्तर कंचुक, हात (बाह्या) असलेला पोलका, ब्लाउज, आहे.

कंचुक शब्द पुंलिंगी आहे बरं का. (मराठीतले पोलका आणि ब्लाउझ नाहीत का. (आता ब्लाउझ मराठीत रुळला आहे.)

आता हे नवीन कोडं पाहा.
केशवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः।

रुरुदुः कौरवाः सर्वे हा हा केशव केशव।।

चरणानुसार अर्थ
(१), (२) केशव पडलेला पाहून द्रोणांना हर्ष झाला.
(३) सर्व कौरव शोक करू लागले.
(४) अरेरे केशव केशव

ह्याचा उलगडा कसा करायचा?

केशवं हे के शवं असं लिहिलं की त्याचा अर्थ पाण्यात (के) पडलेलं प्रेत. ते पाहून डोमकावळ्याला (द्रोणः) हर्ष झाला. पण कौरव (कोल्हे) शोक करू लागले. कारण त्यांना ते खाता येई ना.

द्रोण शब्दाचे अनेक अर्थ कोशात दिलेले आढळतात. पाहा,

(१)२,००० हात लांबीचे तळे, (२) अतिवृष्टि करणारा ढग, (३) डोमकावळा, (४) एक प्रकारचा वृक्ष, (५) विंचू, (६) गव्हाणी. आणि द्रोणाचार्य तर सर्वांना माहीतच आहेत. एकाच शब्दाचे इतके अर्थ होतात, ह्याचाच लाभ कवीनं घेतला आहे. मराठीतला द्रोण म्हणजे केळीच्या सुकलेल्या पानापासून केलेला वाडगा!
– प्रा. मनोहर रा. राईलकर 
railkar.m@gmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

लक्षणीय 

‘प्रगती’वरची अधोगती 
 
पुस्तक प्रदर्शन आणि वाचकांची घसरती संख्या यांचा संबंध राजकारणाशी नाही. कसा नाही ते खालील परिच्छेदात वाचा.
 
‘लोकसत्ता’ – ‘अन्यथा’ या दि. १२ जानेवारी २०१९ च्या अंकातील सदरातून साभार
– लेखक गिरीश कुबेर.

चेहरे

पालवी (४)
 

कै. लक्ष्मण लोंढे 

चेहरे पाहण्याची सवय साधारण ज्या वयात तुम्हाला लागली त्याच वयात मलाही लागली. माझी खात्री आहे, नव्व्द टक्के वाचक माझ्या या विधानाला आक्षेप घेणार नाहीत. कारण सहज नव्वद किंवा त्याहून जास्त टक्के माणसं प्रामाणिक असतात, असा माझा अनुभव आहे. हां, आता हे सगळे नव्वद टक्के माझ्यासारखं सरळ सरळ ब्लॅक अँड व्हाईटमध्ये कबूल करणार नाहीत कदाचित.. आपण चेहरे न्याहाळतो हे असं चारचौघांत कबूल करायला त्यांना जड जाईल. पण खासगीत किंवा अगदी खासगीतसुद्धा नाही तर फक्त स्वतःच्या मनाशी तरी ते मान्य करतीलच की आपणसुद्धा चेहरे न्याहाळतो.

तसं लाजायचं कारणच नाही हो ! विशिष्ठ वयात मिशी फुटू लागली म्हणून काय कोण लाजतो ? त्या वयात मिशी फुटू लागली नाही तरच काहीतरी चिंतेची बाब आहे, असं लक्षात घेऊन डॉक्टरकडे जावं लागतं. चेहरे पाहण्याच्या सवयीचंही तसंच .. ती सवय लागली तर ठीक आहे, सर्व काही स्वाभाविकपणे, निसर्गक्रमानुसार घडतंय असं समजावं,पण न लागली तर काही तरी बिघडलंय असं खात्रीशीर समजावं. तर, त्या सवय लागण्याच्या सुरवातीच्या काळात आपण फटाफट दिसतील तितके जास्तीत जास्त चेहरे पहायला सुरुवात करतो. फ्ल्यूचा अटॅक कसा पहिल्याच दिवशी जोराचा असतो, तसंच या सवयीचं असतं. आपला चेहरा पाहण्याचा वेग प्रचंड असतो.. सारखी नजर सर्वत्र भिरभिरत असते आणि मग अचानक त्या गर्दीत आपल्याला तो चेहरा दिसतो.. आपली नजर स्थिरावते. नजर त्याच चेहऱ्याकडे पुनःपुन्हा जाऊ लागते.. मार्केट रिसर्च करणारा माणूस सर्व्हे घेताना सॅम्पल किती विस्तृत निवडावं हे जसं ठरवतो, तसं आपण आपल्या मनाशी ठरवतो की बस् झाला हा सर्व्हे.. आपल्याला हवा तो चेहरा सापडलाय .. मग आपण त्याच चेहऱ्याकडे पुनःपुन्हा पाहू लागतो.. आणि अचानक आपल्याला जाणवतं, अरेच्च्या पहिल्या क्षणी दिसला त्याहून हा चेहरा अधिकच चांगला आहे !

पुनःपुन्हा पाहू लागल्यावर त्या चेहऱ्यातलं सौन्दर्य अधिकाधिक जाणवू लागतं. तो चेहरा बदामी आकाराचा असतो, त्याला सुरेख कुरळ्या केसांची महिरप असते. चेहऱ्याचा रंग गोराच असतो असं नाही.. चेहऱ्यावर कदाचित वांगही असतात; पण आपल्याला वाटू लागतं की, त्या चेहऱ्याला ते वांगही किती शोभून दिसतात!

चेहरा हसला की सुंदर दंतपंक्ती दिसतात. त्या दातांचा रंग स्वच्छ पांढरा नसतो, तो मोतिया असतो.. पण आपण लगेच ठरवतो, वांग असलेल्या कातडीच्या चेहऱ्याच्या दाताचा रंग मोतीयाच हवा, शुभ्र पांढरा नाही चालणार.. तर असं हे होत जातं आणि आपण तो चेहरा पुनःपुन्हा पाहण्याचा प्रयत्न करतो. त्याचा शोध घेतो.. दिसला नाही तर अस्वस्थ होतो.. दिसला की सुखावतो. त्या चेहऱ्याकडे असं बघतना प्रथम प्रथम आपण त्या चेहऱ्याकडे बघतोय हे त्या चेहऱ्याच्या लक्षात येऊ नये, अशी काळजी घेतो.. तो चेहरा आपल्याकडे वळलाच तर आपण त्या गावचेच नाहीत असा चेहरा करून दुसरीकडे पाहण्याचा बहाणा करतो; पण काही दिवसात आपण धिटावतो. आणि मग आपण त्या चेहऱ्याकडे पहात आहोत, हे त्या चेहऱ्याच्या लक्षात यावं याची धडपड करू लागतो. नजरबंदीचा असा खेळ सुरु होतो..

तर अशी ही चेहरे पाहण्याच्या सवयीची सुरूवात होते. काहींची ही सवय काही दिवसात सुटते. आता त्यांना आणखी काही चेहरे पाहण्यात इंटरेस्ट वाटत नाहीसा होतो ; पण काहींची सुटत नाही. उदाहरणार्थ माझी स्वतःचीच .. पण नंतर चेहरे पाह्ण्याचग क्षेत्र विस्तृत होत जातं. ती सवयच खूप चेहेरे दाखवते. त्या चेहऱ्यांवर विचार करायला लावते. असंख्य चेहर्याचा एक सुरेख अल्बम मनात तयार होतो, माझ्या मनात असा एक भला मोठा अल्बम आहे.

एक चेहरा आठवतोय. नव्वद वर्षांच्या एका म्हातारीचा .. डोक्याचे केस संपूर्णपणे पांढरे झालेले.. डोळ्यातलं तेज थिजलेलं.. त्या   डोळ्यांकडे पाहिलं की, जाणवावं, आता पैलतीराची वाट दिसू लागल्ये. डुगडुगणारी मान ‘नाही नाही’ असं म्हणत हे अमान्य करीत असली तरी .. चेहऱ्यावर सर्वत्र सुरकुत्या.. सुरकुत्यांचं जाळंच.. दोन्ही डोळ्यांच्या कड्यांच्या सुरकुत्या साफ कानापर्यंत पसरलेल्या.. तोंडातले दात पडून त्याचं बोळकं..  गालांवरची  कातडी ही लोंबू लागलेली.. पण त्या चेहऱ्याकडे पाहिल्यावर जाणवावं की त्यातली एकेक सुरकुती म्हणजे एकेक वर्षाच्या सुखदुःखांचा आलेख आहे.. वाटतं, तो चेहरा सांगतोय, ‘ अरे खूप पाहिलंय, खूप सोसलं, खूप भोगलं आणि उपभोगलंसुद्धा ! तुला काय माहित, तू अजून चाळीशीचा बच्चा आहेस.. माझ्या चेहऱ्यावरच्या ह्या एकेक सुरकुतीला विचार, आयुष्य काय असतं ते ? प्रत्येक सुरकुती तुला एकेका प्रकरणाचा मसाला देईल.. नव्वद प्रकरणांची कादंबरी होईल, लिहितोस? तुला तुझं बालपण आठवलं तरी वाटतं, छे, जग किती झपाट्यानं पुढं बदलतंय ! खरं आहे ते, मान्यही आहे; पण मी नव्वद वर्षांचं आयुष्य पाहिलंय, ह्या एवढ्या प्रदीर्घ कालावधीत जगात केवढा फरक पडल्याचं मला जाणवत असेल, याचा विचार कर आणि हो, सुदैव म्हण किंवा दुर्दैव म्हण, एवढं आयुष्य मला मिळालं, मरण काय कोणाच्या हातात असतं ? म्हणून जगत राहायचं; पण माझ्याकडे पाहिलंस तर तुला सर्वात मोठं दुःख ह्या सुरकुत्यांमध्ये साकळलेलं मिळेल. कोणतं माहित आहे? किती तरी आप्त, इष्ट, मित्र सोडून गेल्याचं.. किती जणांशी या प्रदीर्घ आयुष्यांत संबंध आला पण माझ्याइतकं आयुष्य मिळालं नाही त्यांना .. आणि त्यामुळे त्यातल्या प्रत्येकाला निघून जाताना मला पहावं लागलं ! कोणाला तिसाव्या, कोणाला चाळीसाव्या, कोणाला पन्नासाव्या ! एकेक व्यक्ती पटापट आपलं काम संपून जीवनाच्या रंगमंचावरून निरोप घेत गेली.. मी आपली राहिलेय अजून प्रत्येकाला निरोप देत रंगमंचावर.. त्यातल्या प्रत्येक व्यक्तीनं मला एक सुरकुती दिली.. आणि हे असं त्यांचं जाळं झालंय ! आणखी आता जरासुद्धा जागाच उरली नाहीय्ये ह्या चेहयावर नव्या सुरकुतीला.. माझीच सुरकुती कोणाच्या चेहऱ्यावर कधी उमटत्ये याची वाट पाहत बसल्ये ! तर असा हा चेहरा खूप बोलका.. सारखं बोलतच राहणारा .. हा चेहरा बोलायचं थांबतच नाही.. कारण बोलायला या चेहऱ्यापाशी खूप खूप काही असतं.. आणि बोलायला आता खूप थोडा वेळ उरलाय याची सतत जाण असते. आयुष्य संपून जाईल आणि बोलायचं राहून जाईल, असं सारखं वाटत असलेला, म्हणून बडबड्या .. ‘ आज्ये, ऐकायचंय मला, तू सांगत रहा..’ असं म्हणून मी अल्बमचं पान पुढं उलटतो.

मग दिसू लागतो दुसराच एक चेहरा.. तरुण, वय साधारण सव्वीस-सत्तावीस .. केस काळेभोर, चेहरा उभट आणि त्याला शोभेल अशी लेनिन टाईप दाढी मिशी ठेवलेला.. ह्या चेहऱ्याला भव्य कपाळ, तरतरीत नाक, सतेज गव्हाळ कांती .. हे इतर फीचर्स नाहीत का? तर नक्कीच आहेत. ते सगळे आकर्षकही आहेत; पण त्या चेहऱ्याकडे पाहिलं की त्या फीचर्सकडे लक्षच जात नाही.  कारण त्या सगळ्या फिचर्सना मागे टाकील असं आणखी काहीतरी त्या चेहऱ्यात आहे. आणि ते म्हणजे डोळे.. हे डोळे नुसते पाणीदार आहेत असं म्हणणं हे त्या डोळ्यांचं पारंपारिक पण अपुरं वर्णन झालं. त्या डोळ्यांमध्ये बुद्धिमत्तेची झाक आहे, तेज आहे. असं स्वच्छपणे जाणवतं की हा चेहरा जगाकडे त्याच्या डोळ्यांनी मुळी बघताच नाही. तो आपल्या मेंदूनंच जगाकडे पाहतोय. हा चेहरा बघितला की जाणवतं ह्या चेहऱ्याच्या मालकाला बुद्धिबळ आवडत असणार .. तो ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’चं शेवटच्या पानावरचं शब्दकोडं सोडवीत असणार आणि एरवीच्या वेळी कदाचित ह्या विश्वाचं कोडं सोडवण्याचा प्रयत्न करीत असणार.. हा नक्कीच शास्त्रज्ञ असणार आणि त्यातही फिझिसिस्ट .. डोळ्यांनी दिसतं त्याहूनही मोठं जग मेंदूनं दिसतं हे या चेहऱ्याला नक्की कळलेलं असणार.. माझ्या मनातल्या अल्बममधल्या चित्रात त्या चेहऱ्यावरचे डोळे नेहमी कुठेतरी टक लावून पाहताना मला दिसतात आणि मला जाणवत राहतं की हा अज्ञानाचा, गूढाचा वेध घेतोय. त्याची ती खिळलेली नजर, पापण्याही न हलवता रोखलेली नजर दृश्य भेदून अदृश्याशी जाऊन भिडलेली आहे !

पुढच्या पानावरचा चेहरा थोडा उभट असतो. डोक्यावर काळी सावरकरी टोपी असते. नाकाखालच्या मिशा लोकमान्य टिळकांसारख्या असतात. हा चेहरा नक्कीच जुन्या काळातल्या शिक्षकाचा असणार..  अख्खा माणूस दिसत नसला तरी जाणवतं, या चेह-याच्या माणसानं धोतरच नेसलेलं असणार.. केव्हातरी वेडानं ह्या चेहऱ्यानं शिक्षकी पेशा स्वीकारलेला असतो. हा चेहरा समजूतदार असतो. याला कळत असतं, जी मूल्यं आयुष्यात जपली, बाळगली, ती आपल्या सभोवार ढासळून पडत आहेत. आपल्याही जीवनात कित्येक लोभाचे, मोहाचे प्रसंग आले पण ते आपण टाळले, जाणीवपूर्वक टाळले आणि आपण मुलांना जसे शिकवत होतो तसेच वागलो, शिकवायचं एक आणि वैयक्तिक जीवनात वागायचं दुसरं असं आपण कधीच केलं नाही. आपल्या अशा या वागण्यामुळे आयुष्यात आपण काय काय गमावलं, ह्या सगळ्याचा हिशोब त्या चेहऱ्यावर स्वछ मांडलेला असतो. कोणत्याही तत्वाला,सद्गुणाला चिकटून राहून काहीही गमावलं गेलं तरी त्याचं दुःख मानायचं नसतं, हे या चेहऱ्याकडे बघताच लगेच समजून येतं. हा चेहरा अशा रीतीनं बरंच काही शिकवीत असतो; पण तरीही ह्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची उदासी असते. ही उदासी, ही खिन्नता आयुष्यात गमावलेल्या गोष्टींची नसते, तर आयुष्यात काहीतरी गमावण्यातही एक प्रकारचं समाधान असू शकतं हे आपल्या विद्यार्थ्यांना, नव्या पिढीला समजावून सांगायला आपण कमी पडलो, आपले विद्यार्थी त्याग संस्कृतीकडून भोग संस्कृतीकडे वळले त्या अर्थी आपला पराभवच झाला, आपण नापास झालो असं काहीसं हा चेहरा कबूल करतो. या चेहऱ्यावरच्या खिन्नतेचं खरं कारण हे असतं.

पुढच्या पानावर .. किती पानं उलटून दाखवू? पानोपानी चेहरेच पसरलेले आहेत. काही वैतागलेले, काही उद्वेगलेले.. रेल्वेचं तिकीट काढूनही ते हरवलं आहे असं दाखवणारे, लॉटरीच्या बक्षिसाचा आपला चान्स केवळ एक नंबरानं चुकल्यासारखा भाव असलेले, गोंधळलेले – भांबावलेले, मी काय करू आणि काय करू नको याचा निर्णयच घेता न येणारे .. ह्या चेहऱ्यांचे मालक आयुष्यात काहीतरी करतात पण त्यांनी काहीही केलं तरी ते पस्तावतात कारण त्यांना ती गोष्ट करून झाल्यावर सारखं वाटत राहतं की आपण अमुक गोष्ट करायच्या ऐवजी आपण तमुकच करायला हवी होती. हे असे चेहरे नेहमी हरवलेले असतात. त्याशिवाय आणखी काही .. त्या चेह-यांकडे पाहिलं की, जाणवतं, हे चेहरे नक्की कसला तरी प्लॉट रचित असणार.. त्यांच्या मनात सारखी काहीतरी खळबळ माजलेली असणार.. अख्ख्या जगाची रचना हे चेहरे आपल्या स्वार्थाच्या आवशक्यतेनुसार करण्याचा प्रयत्न करीत असावेतसं वाटतं. त्यांच्या मनात सारख्या मुव्ह्ज आणि काउंटर मुव्ह्ज चालू असतात. त्या चेहऱ्यांवर कायम सावध भाव असतो. त्यांच्याकडे पाहिलं की लगेच जाणवतं की ह्या चेहऱ्यांना साधं, स्वछ, निर्मळ हसताही येणार नाही ! शिवाय कितीतरी चेहरे माझ्या अल्बममध्ये आहेत, बालकांचे निर्व्याजपणे हसणारे, प्रमदांचे, तरुणांचे, तरुणींचे, वृद्धांचे, गरिबांचे-श्रीमंतांचे, स्त्यावरच्या भिकाऱ्यांचे, मजुरांचे, आजारी माणसांचे ..

आणि हे सगळे चेहरे पाहता पाहता मला जाणवू लागतं की ह्या सगळ्या चेहऱ्यांचा मिळून एक मोठा चेहरा होतो.. अखिल मानवतेचा; मग मला जाणवतात इराण-इराक युद्धात मरणाऱ्या सैनिकांच्या घरच्या लोकांचे चेहरे.. मी ते खुद्द पाहिलेले नसले तरी.. मेक्सिकोच्या प्रचंड भूकंपात घरंदारं उध्वस्त झालेल्या मानवतेचा चेहरा, आंध्रच्या वादळानं झोडपलेल्या आणि निसर्गाच्या कोपापुढं हताश झालेल्या मानवतेचा चेहरा.. हे चेहरे मला खुद्द स्वतःच्या डोळ्यानं पाहण्याची गरजच वाटत नाही. कारण त्या चेहऱ्यांच्या मालकांची नावं अब्दुल हलीम किंवा साल्वादार कोस्ता किंवा जयरामुलू असली तरी मी त्यांना या ना त्या चेहऱ्यात अगोदरच पाहिलेलं असतं.

हे सगळे चेहरे मग माझ्याभोवती रिंगण घालतात. चेहऱ्यांचा अल्बम बंद केला तरी ते डोळ्यांपुढे नाचतच रहातात. जा म्हणून जात नाहीत. मी ते चेहरे पाहता पाहता अगदी खरं सांगायचं तर थकून जातो.

अखेर मी अंथरुणावर आडवा होतो. रात्र झालेली असते. सगळीकडे शांत असतं. दिवसभर दिसलेल्या चेहऱ्यांकडे पाहता पाहता मेंदूला शीण आलेला असतो. डोळे मिटू लागतात. आणि त्या क्षणी मला आणखी एक चेहरा दिसतो. डोळे मिटलेल्या अवस्थेत .. पण छे ! मला त्या चेहऱ्याचं वर्णन करणं जमणार नाही .. माझे शब्द अपुरे पडतील.. सांगता येणार नाही की तो चेहरा कसा असतो ते.. माफ करा !

कारण .. कारण तो चेहरा, हे सर्व चेहरे निर्माण करणा-याचा असतो.. तो चेहरा देवाचा असतो !

———- ००००० ———
– कै. लक्ष्मण लोंढे 
प्रेषक : स्वाती लोंढे 
२४३०४००७  /  ९८६९४४९२०९
swatilondhe12@gmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
नवीन मुखपृष्ठ :- डांग नदी, गुजरात – छायाचित्रकार प्रकाश पेठे
[सादरीकरण मंदार मोडक] 
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

आजची कविता

अमितेय 

२१. 
प्राणदिवा
क्षिण माझा प्राणदिवा
क्षिण ज्योत त्याची
ही रात्र अजून भयाळी
विझु नकोस भलत्या वेळी
भवताली रे भयकारी
काळोखी वन्य विखारी
चहुबाजू दाटूनि येती
लावती गळ्याला दोरी
हा तात जीवाला आणि
ही रात्र अजून कपाळी
विझु नकोस भलत्या वेळी
रे कोट करुनि हातांचे
दो बाजू लावुनि नेट
निश्वास रोखुनी धरता
जीव होई घाबरा पुरता
उर मारी फ़ुटूनि उसळी
अन् रात्र ओंजळी जाळी
विझु नकोस भलत्या वेळी
विझु नकोस भलत्या वेळी…
अमितेय 
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

रुबाइयात 

क्र. ९१ ते ९६

मुकुंद कर्णिक 

91
And look – a thousand Blossoms with the Day
Woke – and a thousand scatter’d into Clay:
And this first Summer Month that brings the Rose
Shall take Jamshyd and Kaikobad away.
९१
आणि बघ, दिवस उगवताच हजारो फुलं उमललेत
तशीच हजारो पायदळी मातीत विखुरलेतसुध्दा
हा वसंत ऋतूतला पहिला महिना गुलाबाना घेऊन आला आहे

पण जाईल तेव्हा जमशेद आणि कैकोबाद याना घेऊन जाईल.

92
But come with old Khayyam, and leave the Lot
Of Kaikobad and Kaikhosru forgot:
Let Rustum lay about him as he will,
Or Hatim Tai cry Supper – heed them not.
९२
पण तू ये, ह्या म्हाताऱ्या खय्यामबरोबर,
तो कैकोबाद, तो कैखुस्रु, सगळ्यांना जाऊ दे विस्मरणात,
रुस्तुमला चौफेर हल्ले करत राहू दे मन:पूत

किंवा हातिमताईला राहू दे ‘जेवायला या’ अशी हाकाटी करत. लक्ष देऊ नकोस

 
१. कैकोबाद आणि कैखुश्रू
इराणमधील कयानीद या वंशातील हे दोन राजे.  या वांशिक नावावरूनच त्यांची नावे कय-कोबाद आणि कय-खुश्रू अशी झाली आहेत. उच्चारताना ‘कय’चे कै असे रुपांतर होते. कैखुश्रू हा कैकोबादचा पणतू होता. कैकोबाद नंतर त्याचा मुलगा कैकावस हा राज्यावर आला. कैकावस अस्थिर मनाचा, हलक्या कानाचा राजा होता. परंतु रुस्तुम या अतिशय बलवान शूर वीर सरदाराच्या सहाय्याने याने बरीच वर्षे राज्य केले. कैकावसचा मुलगा सैयावोष. सैयावोष हा सदाचारी, शूर असा राजपुत्र होता. परंतु कैकावसची आणखी एक राणी सुडावे या कपटी बाईने कैकावसचे मन कलुषित केले. त्यामुळे त्याची सैयावोषवर गैरमर्जी झाली. तेव्हा सैयावोषने इराण सोडून शेजारच्या तुराण (तुर्कस्तान)चा राजा आफ्रासियाब याच्याबरोबर दोस्ती केली.  आफ्रासियाबने आपली मुलगी फिर्गीस हिचे त्याच्याशी लग्न लावून दिले. सैयावोष आणि फिर्गीस यांचा मुलगा कैखुश्रू. पुढे सैयावोषचा वाढता दबदबा सहन न होऊन त्याच्या हितशत्रूंनी (ज्यात आफ्रासियाबचा भाऊ गर्सिवज हा प्रामुख्याने सामील होता. ) आफ्रासियाबचे कान भरले. तेव्हा शीघ्रकोपी आफ्रासियाबने सैयावोषचा वध केला. कणवेपोटी पिरान नावाच्या  सरदाराने फिर्गीस आणि कैखुश्रू याना आपल्या प्रांतात सुरक्षित लपवले. मोठा झाल्यावर कैखुश्रू इराणला परतला तेव्हा कैकावसने त्याचा नातू म्हणून स्वीकार केला आणि नंतर त्याला शाहापद दिले. कैखुश्रूच्या कारकीर्दीत अनेक लोकोपयोगी कामे झाली. तो न्यायी म्हणून प्रसिध्द होता. लोक त्याला अनुशिर्वान-ए-दाद्गर (न्यायी नौशेरवान) असेही संबोधत असत. बुद्धिबळ या भारतीय खेळाची ओळख इराणमध्ये यानेच करवून दिली. त्याचप्रमाणे संस्कृतमधील ‘पंचतंत्र’ कथांचा पेहलवी (पर्शियन) भाषेतील अनुवादही याने करवून घेतला.  कैखुश्रू  इ.स. ५७९ मध्ये वारला.

   (स्रोत: १. विकीपीडिया, २. फिरदोसीका शाह्नामा – नासिरा शर्मा)

२. रुस्तम
इराणमधल्या झाबुलीस्तान प्रांताचा सरदार जाल आणि त्याची पत्नी रुदाबे यांचा मुलगा रुस्तम. रुस्तम अचाट ताकदवान आणि अत्यंत पराक्रमी योध्दा होता. बापाप्रमाणेच तो इराणचा तत्कालीन शाह कैकावस याच्याशी एकनिष्ठ होता. कैकावससाठी त्याने चौफेर लढाया मारून इराणच्या शत्रूना नामोहरम केले. एकदा रुस्तम शिकारीला गेला असताना त्याच्या रख्श नावाच्या अत्यंत आवडत्या  घोड्याला शेजारच्या तुराण देशातील लोकांनी अपहरण करून नेले. हे कृत्य तुराणमधील सामनगान राज्यातल्या लोकांचे होते असे समजल्यावरून रुस्तम पायीच त्या राज्यात घोड्याचा शोध करायला गेला. तेथील बादशहाला रुस्तमची कीर्ति माहित होती त्यामुळे त्याने रुस्तमचे स्वागत करून घोडा शोधायला मदत करायचे मान्य केले आणि रुस्तमला आपल्याकडे रहायला ठेवून घेतले. बादशहाची कन्या तेहमीना ही रुस्तमला बघून त्याच्यावर फिदा झाली. रुस्तमलाही ती आवडली आणि बादशहाच्या संमतीने दोघांचा विवाह झाला. काही काळानंतर रुस्तम इराणमध्ये परत गेला परंतु गरोदर तेहमीनाला त्याने मागेच ठेवले. इराणला परतण्यापूर्वी रुस्तमने होणाऱ्या अपत्यासाठी आपल्या हातातले कडे (बाजुबंद) – मुलगी झाली तर तिच्या केसात आणि मुलगा झाला तर त्याच्या हातात घाल असे सांगून – काढून तेहमीनाकडे दिले. इराणमध्ये जाऊन तो परत कैकावससाठीच्या लढायांमध्ये गुंतला गेला. इकडे तेहमीनाने मुलाला जन्म दिला. त्याचे नाव ठेवले गेले सोहराब. सोहराब बापाप्रमाणेच महापराक्रमी झाला आणि तुराणचा सेनापती. दैववशात पुढे इराण आणि तुराण यांच्यामध्ये युध्द झाले तेव्हा बापलेक आपापल्या देशांचे सेनापती म्हणून एकमेकांसमोर आले. दोघांनीही त्यापूर्वी एकमेकाना पाहिले नव्हते. त्यामुळे केवळ समोर शत्रू आला आहे याच अभिनिवेशाने ते दोघे एकमेकांशी लढले आणि त्यात रुस्तमच्या हातून सोहराब मारला गेला. मरताना सोहराबने आपल्या हातातील बाजुबंद काढून रुस्तमकडे दिला आणि म्हणाला, “इराणच्या शाहाकडेच रुस्तम हे माझे वडील असतात. तुम्हाला भेटले तर त्याना हे देऊन सांगा की मी त्यांचा मुलगा त्यांच्या प्रतिष्ठेला शोभेल अशाच तऱ्हेने लढलो.”

    (स्रोत: फिरदोसीका शाह्नामा – नासिरा शर्मा)

३. हातिम ताई
येमेनमधील ताई या वंशातील हातिम हा युवक बुध्दिमान आणि दानशूर म्हणून प्रसिध्द आहे. असे सांगतात की जन्मल्यानंतर हातिम हा आईच्या स्तनातून तोपर्यंत दूध प्यायचा नाही जोपर्यंत आई त्याचवेळी दुसऱ्या स्तनाने आणखी कुणा मुलाला दूध पाजत नाही.  हातिमचे वडील त्याच्या लहानपणातच वारले. त्यानंतर त्याचा सांभाळ त्याच्या आजोबाने केला. परंतु पुढे हातिमची दानशूरपणातली उधळपट्टी पसंत नसल्याने आजोबाने त्याच्याशी संबंध तोडून टाकला. मोठेपणी लोकाना आग्रहाने बोलावून जेवण देण्याचा हातिमचा परिपाठ होता. एकदा त्याचा जनावरांचा कळप कुरणात चारत असताना एका सरदाराचा काफिला तेथे आला. तेव्हा हातिमने आपल्या स्वत:च्या घोड्याला मारून त्याच्या मांसाने त्या काफिल्याला जेवू घातले. हातिम इसवी सन ५७८ मध्ये मरण पावला. मृत्यूपूर्वी हातिम हा धर्मनिंदक (infidel) झाला होता त्यामुळे (दंतकथेनुसार) त्याला मेल्यानंतर नरकात जावे लागले परंतु हातिमने आयुष्यभर केलेल्या दानशूरपणामुळे नरकातील आगीचा त्याला स्पर्श होऊ नये म्हणून देवाने त्या आगीतच एक सुंदर बाग निर्माण करून त्या बागेत त्याला ठेवले.  

    (स्रोत: एन्सायक्लोपीडिया इराणिका)

93
With me along some Strip of Herbage strown
That just divides the desert from the sown,
Where name of Slave and Sultan scarce is known,
And pity Sultan Mahmud on his Throne.
९३
चल माझ्याबरोबर, फुलारलेल्या वनौषधींच्या ताटव्यांमधून
जो वाळवंट आणि उपजाऊ जमिनीच्या मधल्या पट्ट्यात आहे.
तिथं कुणाला ना गुलाम माहित आहे, ना सुलतान!

आपण कीव करुया तख्तावरल्या सुलतान महमूदची.

94
Look to the Rose that blows about us – ” Lo,
Laughing,” she says, “into the World I blow:
At once the silken Tassel of my Purse
Tear, and its Treasure on the Garden throw.”
९४
त्या जवळच्या फुललेल्या गुलाबाकडे बघ,
म्हणतो आहे, “ मी जेव्हा हसत खिदळत जगात येतो,
तेव्हाच माझ्या थैलीच्या रेशमीबंधाची गाठ आपोआप सुटते

आणि तिच्यातला (सोनेरी परागकणांचा) खजिना बागेत विखुरतो.” 

95
The Worldly Hope men set their Hearts upon
Turns Ashes – or it prospers; and anon,
Like Snow upon the Desert’s dusty Face
Lighting a little Hour or two – is gone.
९५
माणूस ज्या ऐहिक गोष्टींची आस धरून त्यांच्यावर जीव लावतो
त्या लवकरच एकतर तरारतात तरी नाही तर राखरांगोळी होते त्यांची
वाळवंटाच्या मुखावर बरसलेल्या हिमकणांसारखी !

…तासा दोन तासांसाठीची चमक आणि नंतर …गायब !

96
And those who husbanded the Golden Grain,
And those who flung it to the Winds like Rain,
Alike to no such aureate Earth are turn’d
As, buried once, Men want dug up again.
९६
जे लोक सुवर्णकण काळजीपूर्वक संभाळतात ते
आणि जे ते पावसासारखे उधळपट्टीने खर्च करून टाकतात ते
दोघही काही मातीत पुरल्यानंतर सोन्याचे होत नाहीत
ज्यामुळं त्याना उकरून काढायची इतराना इच्छा व्हावी.

***

– मुकुंद कर्णिक 
karnik.mukund@gmail.com

बुद्धिवंतांची पैज

मुकुंद नवरे  
 

Adam Rutherford

‘युरेका युरेका’ म्हणत कोणी वैज्ञानिक आता आपले संशोधन जगापुढे मांडत नाही. संशोधनाच्या बाबतीत मांडलेली माहिती ही खरी आहे अशी आशा असली तरी तिच्यातून काढलेल्या निष्कर्षावर चर्चा, वाद, प्रतिवाद इ. होणे आवश्यक ठरते आणि त्यासाठी वैज्ञानिक मंडळी सभा संमेलनात खूपदा हजेरी लावतात आणि आपले संशोधन सादर करून, त्यावर प्रतिवाद करून ते सिद्ध करतात किंवा त्यात सुधारणा करत असतात. या संमेलनांमध्ये तुमच्यावर कुठून हल्ला होईल हे माहित नसते त्यामुळे चांगली तयारी करूनच वैज्ञानिक आपले संशोधन सादर करत असतात. ब-याच वेळा ही संमेलने कंटाळवाणी ठरतात आणि अमुक एक विषय आता केव्हा संपेल याची वाट बघत काही जण जांभया देत असतात. पण नंतर जेव्हा ही मंडळी संध्याकाळी बारमध्ये किंवा कॉकटेलसाठी एकत्र येतात तेव्हा त्या विज्ञानाची अधिक चिकित्सा होते. कधी नवीन कल्पना पुढे येतात, भागीदार होऊन एकत्र काम करण्याचे ठरते तर कधी कडवट प्रसंग घडून  एकमेकात शत्रुत्वही निर्माण होते.

सन २००० च्या मे महिन्यात लॉंग आयलंड ( न्यू यॉर्क ) च्या  उत्तर किना-यावरील कोल्ड स्प्रिंग हार्बर येथे जेनेटिक्स विषयातील जागतिक पातळीवरील तज्ज्ञ मंडळी तिथे एकत्र आली होती कारण  जीवशास्त्राच्या आजवरच्या इतिहासातील सर्वात मोठा, दिमाखदार आणि अतिशय खर्चिक असा संशोधन प्रकल्प आता अंतिम टप्प्यात येऊन पोचला होता. ( तुलनाच करायची झाली तर सर्न येथे सत्तावीस मैल लांबीच्या वर्तुळाकार मार्गावर कणांचे त्वरण मोजण्यासाठी हाती घेतलेला प्रकल्प हा त्याहून मोठा असा एकमेव प्रकल्प ठरला असता.) जेनेटिक्समधील सर्वात अवघड असे कोडे सोडवण्याच्या कामात ही वैज्ञानिक मंडळी गुंतली होती आणि ‘ह्यूमन जीनोम प्रोजेक्ट’ नावाने आोळखल्या जाणा-या या प्रकल्पाची आठ वर्षे पूर्ण झाली होती. आता शेवट नव्हे पण अंतिम टप्पा नजरेत आल्यासारखा वाटत होता. तेवीस क्रोमोसोम आणि त्यावरील तीनशे कोटी जेनेटिक कोडची आद्याक्षरे (लेटर्स) म्हणजे काय आज्ञा असतात आणि त्या मानवी देह कसा घडवतात याची ती शिस्तबद्ध चौकशी होती.

जीनोमचा शोध घेणे हे नकाशा जाणण्यासारखे आहे. पण पृथ्वीचा नकाशा जाणून घेताना ज्याप्रमाणे आपण आधी नद्या, डोंगर आणि सागरकिनारे यापासून सुरूवात करून मोठ्या आकारातील भूगोलाकडे गेलो आणि १९६८ साली जेव्हा अपोलो ८ ने आपल्याला चंद्रावरून काढलेला पृथ्वीचा फोटो पाठवला तेव्हा पृथ्वी कशी दिसते हे आपल्याला कळले, ( आता गूगल अर्थने पुढची पायरी गाठली आहे ) त्याच्या नेमकी विरूद्ध अशी प्रक्रिया जीनोमचा नकाशा जाणून घेण्याची आहे. या प्रक्रियेत  सूक्ष्मदर्शकाखाली मानवी पेशीतील क्रोमोसोमच्या जोड्या ( पृथ्वीप्रमाणे ) आपल्याला दिसतात आणि त्यावर ठळक, रेखीव असे काही न दिसता जीन्सचे खंड असावेत आणि मध्ये समुद्र याखेरीज काहीच दिसत नाही. परंतु जेनेटिक्समध्ये याहून जास्त असे खूप जाणून घ्यायचे असते. हा जीनोम प्रकल्प सुरू होण्या आधी डीएनए मधील समस्या लक्षात येऊ लागल्या होत्या आणि क्रोमोसोम व त्यातील उणीवांमुळे येणा-या समस्यांचे आकलन होऊ लागले होते.

परंतु मानवी शरीराचा प्रत्येक गुण कसा निर्माण होतो किंवा त्यातील जेनेटिक विकाराचे नेमके ठिकाण कुठे असते हे जाणून घेण्यासाठी गूगल अर्थच्या नकाशात जसे डोंगर, पठारे, घरे, रस्ते आणि वाटा दिसतात तसाच नकाशा ह्यूमन जीनोम प्रोजेक्ट आपल्याला देईल असा मुख्य उद्देश होता. जीनोम म्हटले की त्यात सजीवाच्या संपूर्ण जेनेटिक सामुग्रीचा समावेश होतो. जवळपास ही सर्व सामुग्री क्रोमोसोम्समध्ये असते तर काही डीएनए हा स्वतंत्र चक्राकार स्वरूपात असतो आणि  पेशीतील  मायटोकॉंड्रिया त्यांच्यांशी  जुळलेल्या असतात. मानवी जीनोममध्ये डीएनएची जवळपास तीनशे कोटी आद्याक्षरे (लेटर्स )आहेत म्हणजे तेवढ्या आज्ञा आहेत. तुलना करायची झाली तर एवढी प्रचंड माहिती पुस्तकाच्या आकारात ठेवायची झाली तर टेलिफोन डायरेक्टरीचे वीस खंड लागतील एवढा जीनोमचा आवाका आहे. कोल्ड स्प्रिंग हार्बर येथे संमेलन होण्याआधी खूप वर्षे म्हणजे सन १९८० पासून जीन्सवर सतत आणि वेळखाऊ असे बरेच संशोधन झाले होते आणि सिस्टिक फायब्रोसिस, हंटिंगटन सिंड्रोम इ. रोगास कारणीभूत जीन्सची माहिती झाली होती. पण असे जीन ओळखून काढण्याचे प्रयत्न सर्वत्र नव्वदच्या दशकात होत असताना आपल्या डीएनए बाबतच्या माहितीतील सर्वात मोठी उणीव ही होती की, मानवात एकूण जीन किती असतात याची माहिती तरी कुणाला होती ?

कोल्ड स्प्रिंग हार्बरमध्ये संमेलन भरले त्या दिवशी संध्याकाळी बारमध्ये जेनेटिक्स विषयातील अनेक तज्ज्ञ गोळा झाले. त्यात ईवान बर्ने हा वैज्ञानिक चेष्टा करत सर्वत्र हिंडत होता पण त्याचवेळी त्याच्याकडून नकळत अभूतपूर्व असे काही तरी घडत होते.

आपण एखाद्याच्या बाबतीत  म्हणतो की ‘अमूक एक गोष्ट त्याच्या डीएनए मध्ये आहे ‘ (किंवा नाही ), तसेच ईवान बर्नेच्या बाबतीत होते. त्याच्या अंगाप्रत्यांगात डीएनए मुरलेला होता आणि त्याने जीनोम प्रकल्प जन्मला तेव्हा जेम्स वॅटसनच्या प्रयोगशाळेत जागा मिळवली होती. ( तो आता केंब्रिजमधील युरोपियन बायोइन्फारमॅटिक्स संस्थेचा प्रमुख आहे.) तो बार त्याच्या परिचयाचा होता म्हणून असेल – किंवा त्याने घेतलेली बियर असेल – पण त्या संध्याकाळी त्याने खोडकर पण निश्चितच पेंचदायक असे काही केले की विज्ञानाच्या स्वरूपावरील ते भाष्य ठरावे. ईवानने एक बोली – पैज – लावण्यासाठी बेटिंग बुक उघडले आणि जगातील ख्यातनाम अशा सर्व जेनेटिक्स तज्ज्ञांना गळ घालत त्याने प्रत्येकाला त्यावेळी एक डॉलरची पैज लावायला सांगितली आणि साधा अंदाज करायला सांगितला की माणसात जीन्सची संख्या किती ? ज्याचा अंदाज सर्वात बरोबर असेल त्याला गोळा झालेली सर्व रक्कम आणि स्कॉचची एक बाटली हे बक्षीस त्याने जाहीर केले ! नंतर ही पैज पुढे दोन वर्षे चालेल असे ठरले.

जीनोम हा जसा किचकट त्याचप्रमाणे लगेच एका कागदावर खाडाखोड करत या पैजेसाठी नऊ अटी आणि पाच तळटीपा लिहिण्यात आल्या जेणेकरून ( सर्वच वैज्ञानिक असल्याने नंतर वाद नको म्हणून ) प्रत्येकाला प्रत्येक शब्दाची व्याख्या कळेल आणि जीन म्हणजे नक्की काय याबाबत कोणतीही शंका उरणार नाही. तसेच इतर तपशील म्हणजे प्रत्येकाचे नाव, संपर्कासाठी पत्ता आणि आकडा केव्हा कळवणार आणि शर्ती म्हणजे प्रत्येक जण एकच पैज लावेल, पेन्सील वापरणार नाही इ. तसेच जीन कशाला म्हणावे हे नेमक्या शब्दात स्पष्ट करण्यात आले.

प्रत्येकाने आपले नाव या शर्यतीसाठी नोंदवले. पुढील तीन वर्षांत एकूण चारशे साठ वैज्ञानिकांनी बोली लावली. २००१ साली पैजेची रक्कम ५ डॉलर आणि २००२ साली २० डॉलर झाली. ती यादी वाचली तर विसाव्या शतकात जगातील कोणत्या देशात कोण जेनेटिसिस्ट आहे हे कळत होते. जेनेटिक्स विषयात ज्यांनी सर्वांसाठी कामाच्या पद्धती घालून दिल्या असे महारथी होते तसेच त्यांचे शिष्यही सहभागी झाले. त्या यादीत नोबेल पुरस्कार मिळालेले आणि ज्यांना पुढे ते मिळाले अशांची नावे पण आहेत. ( सर रिचर्ड रॉबर्ट्स यांना १९९३ साली जीन्समधील रिकाम्या जागांचा ( introns ) शोध लावण्यासाठी हा पुरस्कार मिळाला होता तर जॉन सल्स्टन यांना पेशीच्या मृत्यूसंबंधी केलेल्या संशोधनासाठी २०१३ साली नोबेल पुरस्कार मिळाला.)

हा एकूणच अशा लोकांचा समूह होता की या कामासाठी त्यांच्याहून अधिक योग्यतेच्या व्यक्ती कधी इतिहासातही झाल्या नव्हत्या आणि त्यांना एक साधाच प्रश्न विचारण्यात आला होता की माणसात जीन्सची संख्या किती, आणि त्यासाठी बक्षीस काय तर एक स्कॉचची बाटली !

आणि त्या प्रश्नाचे उत्तर प्रत्येकाने चुकीचे दिले ! तेही थोड्या फार फरकाने नव्हे तर बहुतेकांचे अंदाज हजार ते दहा हजार अंकांनी चुकले. पॉल डेनी या ब्रिटिश वैज्ञानिकाने सर्वात मोठा आकडा दोन लाख एक्क्याण्णव हजार एकोणसाठ सांगितला तर कित्येकांनी दीड लाखावरील आकडे नोंदवले. अनेकांनी पंच्याहत्तर हजारच्या आसपासचे आकडे नोंदवले तर स्वत: ईवान बर्नीने ४८,२५१ हा आपला अंदाज नोंदवला. शर्तीच्या अटीप्रमाणे २००३ मध्ये अंतिम निर्णय घेण्याचे ठरले होते आणि जीन्सची संख्या मोजण्यासाठी सर्वांनी एकच पद्धत ठरवली होती.  शेवटी ली रोवेन या ४९ वर्षे वयाच्या महिला वैज्ञानिकेला सर्वात जवळचा अंदाज नोंदवला म्हणून जॅकपॉट बहाल करण्यात आला. ही महिला जीनोम प्रकल्पाच्या एका मोठ्या केंद्रावर काम करत होती आणि शर्यत लागली त्या दिवशी बारमध्ये हजरही होती जेव्हा जीन नक्की कशाला म्हणावे हे ठरवण्यात आले होते. ली रोवेनने जो अंदाज पुढील काळात कळवला, तो होता २५,९४७.

वास्तविक संख्या ही वीस हजारच्या आसपासची आहे असे प्रकल्पात उघडकीला आले. यात जीनची व्याख्याही कडेकोट बंदोबस्त म्हणावा अशी नाही. पैजेच्या वेळी ठरले होते की जीन म्हणजे डीएनएचा असा भाग की ज्यात प्रोटीनचे सूत्र ( code ) आहे. पण आता लक्षात आले आहे की डीएनएच्या काही लहान भागात आरएनए पर्यंतचे सूत्र असते जे प्रोटीनपर्यंत जात नाही पण त्याचेही विशिष्ट असे कार्य असते. मग त्याला जीन म्हणावे काय प्रश्नच आहे. थोडक्यात काय तर विज्ञान हे कुठे थांबत नाही तर ते आपल्यापुढे प्रश्न निर्माण करत राहते आणि त्याची उत्तरे शोधायची असतात.

ली रोवेनने या शर्यतीत गोळा झालेली जॅकपॉटची रक्कम स्वीकारली पण तिने स्कॉचची बाटली स्वीकारली नाही. घेतलेली रक्कमही तिने स्वत: खर्च केली नाही. ती म्हणाली की ‘ हा आकडा चूक आहे हे आपल्याला माहित असताना मी ही रक्कम कशी खर्च खरू ?’ तात्पर्य काय तर विज्ञानाच्या क्षेत्रात अशा चूक असण्यालाही महत्व असते आणि अज्ञानातून आपण सत्याकडे जात असतो.

A Brief History of Everyone who ever lived ( book cover )

संदर्भ : ‘ए ब्रिफ हिस्टरी ऑफ एव्हरीवन हू एव्हर लिव्हड्
दि ह्यूमन स्टोरी रिटोल्ड थ्रू आवर जीन्स.
लेखक : अ‍ॅडम रूदरफोर्ड 

प्रकाशक : दि एक्सपरिमेंट, न्यू यॉर्क, २०१७ 

– मुकुंद नवरे
mnaware@gmail.com
छायाचित्रे : विकिपीडियावरून साभार
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
राग-अनुराग 
(२१) 
 
 

केशव साठये 

‘त्या कोवळ्या फुलांचा बाजार मांडला मी’ असं हताशपणे सांगणारा हा राग सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी असं माणिकबाईंच्या लावण्यमय आवाजात म्हणत अवघ्या विश्वाच्या प्रेमाला कृष्णमय करतो.

दुःख आणि सुख, निराशा आणि उत्साह अशा संमिश्र भावनांनी आपल्या आयुष्यातले लहान मोठे रकाने भरलेले असतात. आणि म्हणून या पॅकेज डीलला स्वीकारुनच आपल्याला पुढं जावं लागतं. या अपरिहार्यतेचं असं हे दर्शन अनेक वेळा आपल्याला होतं.

शास्त्रीय संगीतातील पंडितांनी या रागाला फारसं जवळ केलं नाही आणि तो बऱ्याचवेळा दरबाराच्या पायऱ्यांवरच राहिला. पण सिनेसृष्टीनं यातली भावप्रधानता ओळखून त्याच्या विशाल अवकाशवर शिक्कामोर्तब केलं. “बहारों फूल बरसाओ मेरा महबूब आया है” असं प्रेयसीचं जंगी स्वागत करणारा हा ‘आवाज़ देके हमें तुम बुलाओ, मोहब्बत में ना हमको इतना सताओ’ अशी मनधरणीही करताना दिसतो. कर्नाटकी संगीताकडून मिळालेला हा ठेवा आपल्या संगीतकारांनी रसिकांवर मनसोक्त उधळला.

‘लागे ना मोरा जिया’ ही अस्वस्थता कमालीची तीव्र करणारा हा राग ‘ओ मेरे सनम ओ मेरे सनम’ असं म्हणत प्रेमिकांचं अद्वैतही ठळकपणे साकारतो.

एकदा दुः खाने डंख मारला की उत्सवही थोडे मिणमिणते दिवे घेऊनच येतो याचा प्रत्यय ‘दिलके झरोकेमे तुझको बिठाकर’ ला येतो तर ‘मेरे नैना सावन भादो’ म्हणत तो दुः खाचाच उत्सव करतो.

“ना किसी की आँख का नूर हूँ” हे एकटेपण तो भोगतो आणि ‘जाने कहाँ गाये वो दिन’ या स्मरणरंजनात त्या एकटेपणाची छाया अधिक गडद करतो.

शिवरंजनी या नावाने ओळखला जाणारा हा राग या सिनेसंगीतात तिठ्यातिठयावर भेटतो.
 

https://www.youtube.com/watch?v=Q9ULWBTokzw

– केशव साठये
keshavsathaye@gmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

वि. स. खांडेकर यांच्यावरील पोस्टाचे तिकीट १९९८

महाराष्ट्राचे थोर लेखक कै. वि. स. खांडेकर यांचा ११ जानेवारी २०१९ हा १२१ वा जन्मदिन. कविता, कथा, कादंबरी, लघुनिबंध, समीक्षा, चित्रपटकथा, अशा साहित्याच्या विविध क्षेत्रात खांडेकरांची लेखणी मुक्तपणे संचार करत होती. आज त्यांच्या जन्मदिनी ‘मैत्री’ अनुदिनी प्रेमपूर्वक अभिवादन करत आहे. त्यांच्या बालहट्टाची त्यांनीच सांगितलेली एक आठवण, ‘किशोर’ मासिकाच्या जानेवारी १९७३ च्या अंकावरून साभार पुनःप्रसिद्ध करत आहोत. – सं.

मिळाली रे मिळाली… नोकरी!

अमेरिका अमेरिका [१६]

सतीश इंगळे 

 

सतीश इंगळे यांच्या या लेखमालेचे यापूर्वीचे १५ लेख खालील तारखांना ‘मैत्री’मध्ये प्रसिद्ध झाले आहेत :-

(१) १९ जुलै २०१७ :- कितना अकेला हूँ मै, (२) १९ ऑगस्ट २०१७ :- मुक्काम पोस्ट अथेन्स, (३) १९ सप्टेंबर २०१७ :- गंगेत घोडं न्हायलं, (४) १९ ऑक्टोबर २०१७ :-  नवलाईचे दिवस, (५) २० नोव्हेंबर २०१७ :-  मोरू, (६) ०३ डिसेंबर१७ :-  थेंबे थेंबे, (७) १९ जानेवारी २०१८ :- तोंडओळख, (८) १२ एप्रिल २०१८ :-   सहप्रवासी, (९) ७ मे २०१८ :-   गुरुजन, (१०) १७ जुलै २०१८ :-  एका महत्त्वाच्या टप्प्याची सांगता, (११) १४ ऑगस्ट २०१८ :-  ‘गुड बाय’ अथेन्स, (१२) १२ सप्टेंबर २०१८ :- धंदा हा अमेरिकेचा धंदा आहे, (१३) ११ऑक्टोबर २०१८ :- एक शहर, दोन चित्रे,  (१४) ०८ नोव्हेंबर २०१८ :- गवारीची भाजी, (१५) ०५ डिसेंबर २०१८ :- नोकरीच्या शोधातली नोकरी. आज १६ वा लेख वाचा. आपला अभिप्राय न विसरता नोंदवा अशी विनंती. – सं. 

हाइजची नोकरी संध्याकाळी चालू असताना दिवसा माझा इंजिनिअरच्या नोकरीचा शोधही चाललाच होता. अजून पर्सनल कंप्यूटर, इंटरनेट किंवा वर्ल्ड वाईड वेब वगैरे उगवायचे होते. अर्थातच मॉन्स्टर, लिंकडइन वगैरे घरबसल्या नोकरी शोधण्याची साधनेही नव्हती. नोकरी मिळायची ती म्हणजे कुणाच्या तरी ओळखीने नाहीतर आपण पोस्टाने पाठवलेल्या अर्जाकडे कोणाचे तरी लक्ष्य जाईल या आशेवर. ओळखीने नोकरी लागली की कांहीश्या खंवचटपणाने आपण म्हणतो, ‘वशिला लागला’. पण इथे तर ओळखीच्या माणसाच्या शिफारसीने नोकरी लागली तर शिफारस करणाऱ्या माणसाला बोनस मिळत होता. दुर्दैवाने माझ्या ओळखीची दोनच माणसे होती आणि अजून त्यांना स्वत:च्याच नोकरीची शाश्वती नव्हती. त्यांच्याकडून मदतीची अपेक्षा करणे म्हणजे एखाद्या भिकाऱ्याने माधुकरी मागणाऱ्याकडून अन्नाची अपेक्षा करण्यासारखे होते. तेव्हा पोस्टाने अर्ज पाठवणे नाही तर जिथे नोकरीची शक्यता आहे तिथे एखाद्या फेरीवाल्यासारखे दारोदार फिरणे, एवढे दोनच मार्ग माझ्यासमोर होते.

वॉशिंग्टनच्या जवळपास कारखाने नाहीत हे लक्ष्यात आल्यावर माझी जराशी निराशाच झाली होती. पण जवळच म्हणजे बाल्टिमोर शहराच्या आसपास कारखाने होते. जनरल मोटर्स, बेथलेहेम स्टील अश्या मोठ्या कंपन्या होत्या आणि त्यांच्यासाठी कंत्राटदार म्हणून काम करणाऱ्या लहान कंपन्याही होत्या.आणि पन्नास मैल म्हणजेही काही फार लांब नव्हते. वॉशिंग्टनच्या वर्तमानपत्रात त्यांच्या जाहिराती नव्हत्या. पण आपण प्रत्यक्ष जाऊन निदान रेज्युमे तरी देऊया. नशीब असेल तर लग्गा लागूनही जाईल असा विचार करून बाल्टिमोरला जायचे ठरवले.

पूर्वीच्या काळी आपल्याकडे प्रवास करायला लागायचा तसे दोन बस, एक रेल्वे आणि भरपूर तंगडीतोड करीत बाल्टिमोरला पोचलो. बेथलेहेम स्टीलच्या गार्डने तर गेटपाशीच हकालपट्टी केली. जनरल मोटर्सच्या ऑफिसात आत जायला परवानगी मिळाली पण ‘आमच्या इंजिनिअरची निवड डेट्रॉइटला होते’ असे सांगून त्यांनी माझी बोळवण केली. पण तिथला मॅनेजर भला माणूस निघाला. त्याने त्याच्या एक दोन कंत्राटदारांचीही माहिती दिली.

नशिबाने त्यातल्या एकाचा ट्रक, सामान द्यायला आला होता व तो परत निघाला होता. मॅनेजरच्या शिफारशीमुळे माझी त्यात वर्दी लागली. हा छोटाच कारखाना होता आणि मालकच सर्व कामे पहायचा. त्यामुळे त्याला मदतीची गरजही होती. पण तो मला अर्धवेळच काम देऊ शकत होता. पन्नास मैल अंतरावरच्या दोन नोकऱ्या करणे मला अवघडच होते. शिवाय गाडीशिवाय रोजचा प्रवासही अशक्यच होता. आणि या अर्धवेळच्या नोकरीवर बाल्टिमोरला रहाणे मला परवडणारे नव्हते.

पुन्हा इथे प्रदूषणाच्या भीतीने कारखान्यांना शहरांत परवानगी नाही म्हणजे हे कारखानेही शहराबाहेरच. अमेरिकेत सगळ्यांकडेच कार असल्याने मोठ्या शहरांबाहेरही बस, रेल्वे वगैरेंची व्यवस्था अगदीच तुटपुंजी. कारखान्यात काम करणाऱ्या मोजक्या कामगारांसाठी बसचा मार्ग ठेवणे हा बस कंपनीला घाट्याचा धंदा. तेव्हाही नोकरी घ्यायची तर स्वत:ची कार हे एकच उत्तर होते. पण कार घ्यायला पहिली गरज म्हणजे ड्राइव्हिंग लायसेन्स. मला अजून ड्राइव्हिंगच येत नव्हते आणि खिशात पुरेसे पैसेही नव्हते. थोडक्यात काय तर कोल्ह्याकडे जेवायला गेलेल्या करकोच्यासारखी माझी स्थिती होती. लापशी थाळीत दिसत होती पण प्यायला मात्र येत नव्हती.

रविवारच्या वृत्तपत्रात इंजिनिअरच्या जाहिराती अगदीच नव्हत्या असे नाही, पण फारच थोड्या होत्या. उत्साहाने इंजिनिअरच्या जाहिराती वाचायला गेलो तर कळले की इथे हीटिंग, एअर कंडिशनिंग युनिट दुरूस्त करणाऱ्या लोकांनाही इंजिनिअर म्हणतात. एकंदरीतच इंजिनिअर हा किताब इथे बहुधा बऱ्याच कामांना वापरतात असेच वाटले. कारण रेल्वेच्या इंजिन ड्राइव्हरलाही इंजिनिअर म्हणतात. मला एकदम वाटले कीं मी इंजिनिअर म्हणाल्यावर इथला एखादा ‘अंतु बर्वा’ विचारेल की ‘कोठल्या रेल्वेत?’ नशिबाने असा खंवचटपणा करायला लागणारी तैल बुध्दी अमेरिकेत क्वचितच बघायला मिळाली.आपल्या बोलीभाषेत वापरले जाणारे खवचटपणा (कुजकेपणा), उपरोध वगैरे बारकावे इथल्या भाषेत नसावेत.

वर्तमानपत्रात एक दोन सिव्हील इंजिनिअरसाठीही जाहिराती होत्या पण दुर्दैवाने तोही माझा प्रांत नव्हता.या सर्व धडपडीत एकच लक्ष्यात आले की वॉशिंग्टनमध्ये असेपर्यंत इंजिनिअरच्या नोकरीच्या नावाला खडा द्यायचा. त्यासाठी शिकागो, कोलंबस अशा कारखाने असलेल्या ठिकाणीच जायला हवे. जोपर्यंत तिथे जाऊन निदान महिनाभर तरी वाय एम सी ए. मध्ये (ही देशव्यापी संस्था तरूणांसाठी बऱ्याच योजना चालवते, त्यात स्वस्तात रहाण्याचीही सोय करते.) रहाण्याइतके व कार घेण्याइतके पैसे जमत नाहीत तोपर्यंत हाइजची नोकरी आणि अली हाकलून देईपर्यंत त्याचा पाहुणचार घेणे व वॉशिंग्टनमध्ये असलेल्या नोकऱ्या शोधणे हाच एकमेव मार्ग होता.

माझ्या नशिबाने कंप्यूटर प्रोग्रामर किंवा सिस्टम्स अनॅलिस्टच्या मात्र भरपूर जाहिराती होत्या. त्या काळी आजच्यासारखा कंप्यूटरचा सुळसुळाट अजून व्हायचा होता. अमेरिकन सरकारच जगातले बहुसंख्य कंप्यूटर वापरीत होते. आय बी एम् ही कंप्यूटर कंपनी आणि फोऱ्ट्रान, कोबॉल व असेंब्ली या कंप्यूटर भाषांचे राज्य होते. (आता ही नांवे फक्त इतिहासात नाहीतर वस्तुसंग्रहातच बघायला मिळतात.) माझ्या निबंधासाठी मला बरेच प्रोग्रामिंग करावे लागले होते. शिवाय मी भरपूर क्लासही घेतले होते. तेव्हा प्रोग्रामिंगचे ज्ञान व अनुभव दाखवणे अवघड नव्हते. आता इंजिनिअरच्या नोकरीचे दार बंद झाले असले तरी मी प्रोग्रामरच्या नोकरीचे दार ठोठावू शकत होतो.

लगेच मी पध्दतशीरपणे जाहिरातींचा अभ्यास करायला सुरूवात केली. अगदी चिमणरावांनी काशीच्या लग्नासाठी केली तितकी नेटाने! नवख्या प्रोग्रामरना फारशी मागणी नाही हे लक्ष्यात आल्यावर जरा निराशाच झाली. बहुसंख्य जाहिराती मागत होत्या कमीत कमी दोन वर्षांचा अनुभव. मी तो कुठून आणणार? पण मग अलीने सांगितले की योग्य विषयातली मास्टर्स पदवी ही दोन वर्षांचा अनुभव मानतात. ती पदवी आणि माझा निबंध या पुरचुंडीवर मी आता दोन ते पाच वर्षे अनुभव या गटात बसणार होतो किंवा स्वत:ला बसवणार होतो. शिवाय निदान पोस्टाच्या एका स्टॅंपच्या भांडवलात प्रयत्न तरी करूया, कदाचित काम होऊनही जाईल अशी आशा होतीच.

मग मी जाहिरातींना जुळतील असे तीन चार रेज्युमे तयार केले. बऱ्याच ठिकाणी वर्णन इतके ढोबळ होते की माझा अथेन्सला केलेला रेज्युमे चालणार होता. पण इतर रेज्युमे ही मात्र एक मोठी अडचणच होती. वर्ड प्रोसेसिंग नसल्याने ‘कट व पेस्ट’ ही सोयही नव्हती. तेव्हा एक अक्षर बदलायचे तरीही सर्व पुन्हा टाइप करायचे. अलीजवळ एक जुना टाइपरायटर होता पण मी ‘एकबोटी’ टाइपिस्ट होतो. तेव्हा प्रत्येक नवा रेज्युमे बनवताना किती वेळ व कागद यांची नासाडी झाली असेल याचा विचार न करणेच बरे. कॉपिइंग मशिनच्या उपकारामुळे ही शिक्षा एकदाच भोगायची होती हाच एक आनंदाचा भाग.

मग रविवारी किंवा गुरूवारी जाहिराती बघायच्या, निरनिराळ्या रेज्युमेच्या पुरेश्या कॉपी करायच्या आणि पोस्टाने पाठवायच्या नाहीतर आठवड्याभरात प्रत्यक्ष जाऊन त्यांची पाठवणी करायची असा माझा कार्यक्रम सुरू झाला.

रेज्युमे पोस्टाने पाठवण्यापेक्षा प्रत्यक्ष जाण्यावर माझा भर असायचा. त्यामुळे मला वॉशिंग्टन परिसराचीही चांगली माहिती झाली. शक्य असेल तेंव्हा मला मदत करायला नेहमी तयार असायचा इस्लाम. इस्लाम हा एक वल्लीच होता. तो अलिगडच्या एका श्रीमंत घरचा मुलगा होता. त्याचे मेहुणे भारतीय वकिलातीत कामाला होते. तो शिकायला म्हणून आलेला होता व बहिणीकडेच रहात होता. बहीणही नोकरी करायची. शेजारच्या हाइजमध्ये काम करायचा अन् वेळ मिळाला की दुपारी माझ्याकडे जेवायला यायचा.त्याने कम्यूनिटी कॉलेजात नांव नोंदवले होते. (कम्युनिटी कॉलेज ही जिल्हा सरकारने चालवलेली दोन वर्षांची कॉलेज असतात. त्यात विद्यापीठांचे विषय घेता येतात व शिवाय कार मेकॅनिक, कंप्यूटर ऑपरेटर असे इतर जीवनोपयोगी विषयही शिकवतात. तिथे संध्याकाळीही क्लास घेता येतात, विद्यापीठापेक्षा फी बरीच कमी असते आणि मुख्य म्हणजे नंतर विदयापीठाच्या तिसऱ्या वर्षात प्रवेश घेता येतो. त्यामुळे नोकरी करत शिकणाऱ्या लोकांना ती फार सोईची असतात.) पण तो कश्यात शिकत होता व कॉलेजला कधी जायचा हे मला कधीच कळले नाही.

त्याचा प्रेमाचा विषय म्हणजे त्याची गाडी. त्याच्याकडे एक इंपाला गाडी होती. त्याचे आणि त्याच्या मेहुण्यांचे फारसे पटत नव्हते. म्हणून मेहुणे व त्यांचे मित्र याच्या गाडीपेक्षा मोठी व महागाची गाडी त्याच्याकडे आहे हा त्याचा अभिमान. वेगात गाडी चालवणे व तितक्याच वेगात बोलणे हे त्याचे वैशिष्ठ्य. त्याच्या आत्मविश्वासाचा मला हेवाच वाटायचा. लवकरात लवकर हाइजचा मॅनेजर होणे ही त्याची महत्वाकांक्षा. सोन्यासारखी – किंवा शुध्द दुधासारखी – हाइजची नोकरी सोडून मी प्रोग्रामरच्या किंवा इंजिनिअरच्या नोकरीमागे धावतोय हा त्याच्या दृष्टीने वेडेपणाच होता. पण तरीही माझ्या मूर्खपणाची कींव करीत मला कोठेही न्यायला तो तयार असायचा. जेमतेम पांच फूटही उंची नसलेल्या इस्लामला एवढी मोठी गाडी चालवताना रस्ता कसा दिसायचा हेच मला गूढ होते. सुरूवातीला तर त्याच्याबरोबर कुठेही जायला मी घाबरायचो. पण गरजवंताला भीतीही नसते. नंतर जीव मुठीत घेऊन जायला लागलो व हळूहळू त्याची संवयही झाली. गंमत म्हणजे जेव्हा मला नोकरी मिळाली, त्या मुलाखतीला तोच मला घेऊन गेला होता. दुर्दैवाने काही दिवसांनी त्याची त्याच्या मेहुण्याबरोबरची भांडणे इतकी पराकोटीला गेली की त्याने बहिणीचे घर व नोकरीही सोडली आणि कोणालाही न सांगता नाहीसाच झाला. जणू काही माझ्या नोकरी शोधाच्या मोहिमेला मदत व्हावी म्हणून देवानेच त्याला माझ्या आयुष्यात आणले होते!

माझ्या पार्श्वभूमीशी बादरायण संबंध दिसला तरी मी अर्ज पाठवायला सुरूवात केली. आणि जुन्या काळी लग्नांना स्थळे नाकरताना वापरल्या जाणाऱ्या उत्तरांची आठवण करून देणारी उत्तरेही मिळाली. पत्रिका जमत नाही या लोकप्रिय कारणापासून रंग, वय, उंची, शिक्षण, लग्न ठरले आहे या स्थळ नाकारण्याच्या कारणांसारखी मलाही व्हिसा या मुख्य कारणापासून चुकीचे विषय, अनुभव, जागा भरली आहे वगैरे नाकारण्याची कारणे वाचायला मिळत होती. एक महत्वाचा फरक म्हणजे ‘आपला रेज्यूमी आम्ही फाईलमध्ये ठेऊ व आपल्या पार्श्वभूमीला योग्य जागा झाल्यास किंवा आम्हाला गरज पडल्यास आम्ही तुमचा अवश्य विचार करू.’ असे आश्वासनही असे. लग्नाच्या बाजारात असे काही आश्वासन मिळाले तर लग्नाआधीच घटस्फोटाची तयारी करावी लागेल.

मुलाखतींची विविधताही मनोरंजक होती. काही ठिकाणी चक्क परीक्षा घ्यायचे तर काही ठिकाणी नुसतीच मुलाखत. काही माणसे स्वत:चे काम समजावून मग त्या संबंधित प्रश्न विचारायचे तर काही मनात येतील ते प्रश्न विचारत आहेत अशी शंका यायची. उलट काही जण प्रश्नाची यादी तयार करून त्या पलिकडे जात नसत. पण अगदी सुरूवातीची एक मुलाखत मात्र अविस्मरणीय ठरली.

या कंपनीने प्रोग्रामरची जाहिरात दिली होती. त्यात त्यांनी मुलाखत घेणाऱ्या व्यक्तीचे नांव (ही एक बाई होती),फोन नंबर व पत्ताही दिला होता. मी लगेच फोन केला आणि आश्चर्य म्हणजे तिने तितक्याच तातडीने मुलाखतीलाही बोलावले. इतक्या लवकर मुलाखत मिळाली म्हणजे त्यांना माणसाची फारच गरज असणार तेंव्हा आपल्याला ती मिळायची शक्यता चांगली आहे अशी मला खात्रीच वाटली. मुलाखतीत काय विचारतील व मग आपण कशी उत्तरे द्यायची, किती पगार मागायचा अन् नोकरी मिळाल्यावर काय करायचे याची शेख महंमदी स्वप्ने पहात, मी खुशीत त्या ऑफिसला गेलो. ऑफिस एकदम झकास सजवलेले होते. एका हंसतमुख रिसेप्शनिस्टने माझे स्वागत करून मला बसायला सांगितले. वर चहापाणी नव्हे कॉफीपाणी  (बॉस्टन टी पार्टीपासूनची इथली चहाबद्लची अनास्था हेही कारण असेल) पाहिजे का?’ म्हणून आतिथ्यही दाखवले. नुसत्या त्या पाहुणचारावर खूश होऊनच मी मनातल्या मनात ‘इथेच नोकरी मिळूं दे’ म्हणून प्रार्थनाही केली. थोड्या वेळाने मुलाखत घोणारी बाई किंवा माझ्याच वयाची झकपक कपडे घातलेली ब्लॉंड मुलगी आली व मला तिच्या खोलीत घेऊन गेली आणि माझ्या मुलाखतीला सुरूवात झाली.

तिने माझा रेज्युमे वाचला. काही जुजबी प्रश्नही विचारले.तिच्या स्मितावरून व मान डोलावण्यावरून माझी उत्तरे तिला आवडली असेही वाटले. ते बघून आपल्याला नक्की नोकरी मिळेल असा समज होऊन माझा आनंद आणखी वाढला. नंतर तिने मला भरायला दोन फॉर्मस् दिले. पहिल्या अर्जात माझे शिक्षण, वय, अनुभव, पगाराची अपेक्षा वगैरेची माहिती विचारली होती. पण दुसरा अर्ज बघून मात्र मी चक्रावूनच गेलो. नोकरीबद्दल किंवा काही टेक्निकल प्रश्न असतील अशी माझी अपेक्षा. पण सर्व प्रश्न जर तरचे होते आणि तेही निरनिराळ्या परिस्थितीत मी काय करेन, कसा वागेन याबद्दलचे. या प्रश्नांच्या धक्यातून बाहेर पडून कसाबसा शेवटच्या प्रश्नावर गेलो आणि माझी विकेटच उडाली. एक निबंध लिहायचा होता आणि तोही तिच्याचसमोर बसून! विषय होता ‘मानव म्हणजे काय!’. याचा नोकरीशी काय संबंध हेच मला कळेना. मला एकदम आपण ‘असा मी असामी’ मधले धोंडो भिकाजी जोशी आहोत व समोर ‘आपली सरोज खरे’ बसली आहे असे वाटायला लागले. फक्त इथली ‘आपली सरोज खरे’ बॉबकटवाली ब्लॉंड होती. तेव्हा शेपटा सव्य अपसव्य होणार नव्हता. काय लिहावे हे अवघडच होते आणि मी काय लिहीले ते आता मलाही आठवत नाही. पण बरे लिहिले असावे. कारण माझी उत्तरे व निबंध वाचून ती हंसली आणि आपल्याला आम्ही लवकरच कळवू असे सांगून पुन्हा एकदा हसून तिने मला निरोप दिला. आपली मुलाखत चांगली झाली आहे तेव्हा आपल्याला इथे आता नोकरी नक्की मिळणार या आनंदात मीही घरी परतलो.

नोकरीचे पत्र कधीही येणार या आशेने मी वाट बघत होतो. रोज पोस्टमनची निळी गाडी दिसली की धावत जात होतो. पण दोन आठवडे गेले तरी पत्र बेपत्ताच होते. म्हणून मी त्या अमेरिकन ‘सरोज खरे’ला फोन केला आणि माझ्या दिवास्वप्नांचा फुगाच फुटला. त्या कंपनीकडे स्वत:कडे नोकऱ्या नव्हत्याच. ती एक खाजगी एंप्लॉयमेंट एजन्सी होती व कमिशन घेऊन इतर कंपन्यांना माणसे मिळवून द्यायचे काम करायची. माझ्याकडून भरून घेतलेली प्रश्नपत्रिका माझ्या मानसिक प्रोफाईलसाठी होती. त्याप्रमाणे ती माझ्यासाठी नोकरी शोधणार होती.

अमेरिकेतला एक धडा आपण शिकलो, असे स्वत:चे समाधान करून मी अर्ज टाकणे चालूच ठेवले. आता मला एम्प्लॉयमेंट एजन्सी व खऱ्या कंपन्यांच्या जाहिरातीतला फरकही कळायला लागला होता. पण मग लक्ष्यात आले की बऱ्याच कंपन्यांची एकच जाहिरात दर आठवड्यात येत होती. पहिल्यांदा जाहिरात पाहिल्याबरोबर मी बरेच अर्जही केले. पण काही उत्तरे आली नव्हती. काही आठवडे वाट बघून मी त्यातल्या एका कंपनीला फोन केला आणि मला एक नवा धडा मिळाला.

वॉशिंग्टन हे जेवढे सरकारी गांव आहे तेवढेच सरकारच्या कंत्राटदारांचे.(यांना ‘बेल्टवे बॅंडिट’ म्हणतात.) या सर्व कंत्राटदारांना काम मिळवण्यासाठी स्पर्धा करावी लागते. आणि आमच्याकडे योग्य त्या अनुभवी लोकांचा साठा आहे असे दाखवावे लागते. म्हणून जागा नसली तरी अनुभवी लोकांच्या रेज्यूमेचा साठा मिळवण्यासाठी ते अशी जाहिरात देतात. थोडक्यात म्हणजे या जाहिराती हे एक मृगजळच होते.

हाइजची नोकरी व नोकरीचा शोध या खटाटोपात दोन महिने कसे गेले हे कळलेही. वॉशिंग्टनमध्ये आपला डाळभात लिहीलेला नाही असे वाटायला लागले. भारतातून अमेरिकेत येऊन देशोधडीला लागलोच होतो तर आता इथला गाशा गुंडाळून अन्नासाठी दाही दिशा म्हणत शिकागोला जावे असा मी विचार करत होतो. नशिबाने माझ्याआधी अथेन्समधून बाहेर पडलेल्या एका मुलाला तिथे नोकरी मिळाल्याची बातमी कळली. त्या काळात कोणाला तरी नोकरी मिळाली ही बातमी अगदी महायुध्दाच्या बातमीहूनही महत्वाची वाटायची. त्याची माझी जुजबी तोंडओळख होती. पण आपल्या सहाध्यायाला नोकरी शोधताना कांही दिवस आसरा द्यायचा, हा त्या काळातला अलिखित नियम होता. त्याप्रमाणे त्यानेही दोन आठवडे ठेवून घ्यायची तयारी दाखवली. शिकागोला जाण्यासाठी मीही मार्चच्या एका शुक्रवारी रात्रीच्या बसचे तिकीट काढले. आदल्या आठवड्यात माझा सिंधी मित्र व शॅरनचा निरोपही घेतला.

आणि योगायोग फक्त हिंदी सिनेमात नाही तर प्रत्यक्ष आयुष्यातही घडतात याचे प्रात्यक्षिक माझ्या आयुष्यात घडले. गुरूवारच्या पेपरमध्ये एक तीन ओळींची जाहिरात होती. खरे म्हणजे वॉशिंग्टनमधल्या जाहिराती तिथल्या राजकारण्याच्या आश्वासनांइतक्याच फसव्या असतात अशी माझी खात्रीच झाली होती. पण जाताजाता निदान फोन करायला काय जातेय असा विचार करून फोन केला. त्यांनी लगेच मुलाखतीलाही बोलावले. जागा गावाच्या दुसऱ्या टोकाला होती आणि मला गांव सोडण्या आधीची आवराआवरही करायची होती. आजपर्यंतचे अनुभव फारसे आशादायक नव्हतेच. तेव्हा जावे की नको असा विचारच करीत होतो. नशिबाने इस्लामला वेळ होता. म्हणजे दोन तीन बसनी जाण्याचा वेळ वाचणार होता म्हणून मुलाखतीला गेलो. ऑफिसची दोन मजली जुनाट इमारत बघून माझी जरा निराशाच झाली. आजुबाजूला तितकीच जुनाट घरे व समोर एक शॉपिंग मॉल. माझ्या ऑफिसच्या कल्पनेच्या अगदी विरूध्द दृश्य! पण मुखपृष्ठावरून पुस्तक कळत नाही हेच खरे ठरले. आत जाऊन बाहेर येण्याच्या दोन तासात माझी लॉटरी लागली. मी ‘मिळाली रे मिळाली’ असे ओरडतच बाहेर आलो. माझी शिकागोची ट्रिप बऱ्याच वर्षांसाठी लांबली होती. ज्या ठिकाणी जावे कीं नाही असा मी विचार करीत होतो तिथेच मला नोकरी मिळाली होती!

@@@
सतीश इंगळे 
satishingale@hotmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
आजची कविता 

मुरारीभाऊ देशपांडे 
निखळ मनोरंजन मित्रांनो. अंगावरच्या तिळांचे काय काय संकेत असतात न म्हणे ? मग त्याच आधारावर बेतलेली ही कविता. याचा लवकरच येणा-या संक्रांतीतील तिळांशी काही संबंध नाही.
********************************
कुठं कुठं शोधू ” तिळा “
********************************
वाचण्यात आले । तिळाचे लक्षण ।
अनोखे शिक्षण । लाभले हो ॥
डाव्या पायी तीळ । अशी कोणी व्यक्ती ।
अती क्रयशक्ती । उधळीतसे ॥
उजव्या पायी तीळ । अती बुद्धिवान ।
मिळे त्यास मान । देशोदेशी ॥
तळहाती तीळ । असे ज्यास डाव्या ।
खर्चित रहाव्या । नोटा त्याने ॥
नांदे तीळ ज्याच्या । खात्या तळहाती ।
बलवान जाती । जाणावी ती ॥
पाठीवरी तीळ । घडवी प्रवास ।
रोजचा निवास । इथे तिथे ॥
बनवी खादाड । पोटाशी जो तीळ ।
बसे दातखीळ । पाहोनिया ॥
छातीवरी तीळ । ज्याच्या डाव्या भागी ।
प्रेम पत्नीलागी । अहर्निश ॥
मानेवर तीळ । आरामाचा धनी ।
खुष सदा मनी । मस्तराम ॥
वासना विकारी । जर तीऴ ओठी ।
सदा वसे पोटी । काम-काम ॥
अल्पायुषी म्हणे । ज्याच्या कानी तीळ ।
माहितीने पीळ । पडे त्यास ॥
कपाळीचा तीळ । बलवान व्यक्ती ।
हनुमान भक्ती । ठाम त्याची ॥
तीळ जर असे । डाव्या डोळ्यावर ।
पत्नी भांडखोर । लाभलेली ॥
पत्नीवर त्याचे । प्रेम अति कमी ।
तीळ असा नामी । हनुवटीस ॥
नका मुळी सारे । गांभीर्याने घेऊ ।
निरखोनी पाहू । नका तीळ ॥
आणखी शेवटी । सूचना हि सक्त ।
आपलेच फक्त । पहा तीळ ॥
एक तीळ म्हणे । खाती जण सात ।
तरी नाही घात । संगे कथा ॥
गालाच्या तिळाची । नाही तशी सोय ।
उगाचच होय । म्हणू नका ॥
हसविण्यासाठी । लिहिले हे काही ।
वस्तुस्थिती नाही । मात्र तशी ॥
ज्याच्या त्याच्या अंगी । असो तीळ भला ।
निर्मात्याची कला । बाकी काय ?॥
****************************************
  *©मुरारीभाऊ  देशपांडे
murarisangamneri@gmail.com    
9822082497*
****************************************
संस्कृतप्रेमींकरता नवीन नवीन पदार्थ 

प्रा. मनोहर रा. राईलकर  
पदार्थ ३२

क्रमांक ३१ मधील कोड्याचं उत्तर कुंभाराचं चाक आहे. आता ही पाहा.

आता हा श्लोक वाचा,

अस्ति ग्रीवा शिरो नास्ति द्वौ बाहू करवर्जितौ।

सीताहरणसामर्थ्यो न रामो न च रावणः।।

चरणानुसार अर्थ सांगतो.
(१) मान (ग्रीवा) आहे पण डोकं नाही.
(२) दोन भुजा (बाहू) आहेत पण हात नाहीत.
(३) सीतेचं हरण करण्याची शक्ती त्याच्याजवळ आहे.
(४) पण तो रामही नाही आणि रावणही नाही.

तर तो कोण?

टीप: बाहू असा शब्द दुसऱ्या चरणात आहे. हू दीर्घ कसा, असं काहींच्या मनात येणं संभवतं. मूळ शब्द बाहु असाच आहे. पण बाहू हे त्याचं द्विवचन आहे. एकवचन-बाहुः, द्विवचन बाहू, आणि बहुवचन बाहवः.
उत्तर वाचकांनी आपल्याकडे ठेवावे. अभिप्रायाच्या चौकटीत नोंदवू नये. पुढील कोड्याच्या वेळी उत्तर जाहीर होईल.
– प्रा. मनोहर रा. राईलकर 
railkar.m@gmail.com

ग्रामीण गुजरात

अभ्यास सहली : एकट्याने आणि विद्यार्थांबरोबर केलेली पाहाणी.
‘गोष्टी गुजरातच्या’ या आगामी पुस्तकातले प्रकरण ४

प्रकाश पेठे  

भाग  २ 
 

Nagnath Temple in Amreli

अमरेलीला कितीतरी वर्षापासून जायचं होतं. कारण बडोद्याचे काठेवाड दिवाणजी आमचे मित्र. आता ते नाहीत. ते नेहमी अमरेलीचं वर्णन करत. ‘एकदा जाऊन याच. तिथलं नागनाथ महादेवाचं मंदिर आम्ही बांधलं आहे. विठठल देवाजी दिघे हे, गायकवाड संस्थानानं पाठवलेले अमरेली प्रांताचे प्रमुख. ते पुढे काठेवाड दिवाणजी म्हणून ओळखले जाऊ लागले.  त्यांनी चांगला राज्यकारभार करून अनेक सामाजिक उपयोगाची कामं केली.  त्यांनी स्त्रियांबाबत ज्या काही अन्यायकारक प्रथा होत्या त्यांना आळा घातला. नागनाथ महादेवाचं मंदिर बांधलं. तशी दोनतीन मंदिरं बडोद्यात आहेत. आज नागनाथ चौक म्हणून ओळखला जातो. त्यांचा बडोद्यात अनेक चौकांचा वाडा होता. काही भाग अजून मूळच्या वैभवाची साक्ष देतो.  एक बकुळीचा चौक, तुळशीचा चौक अशी झाडांची नावं चौकांना होती. त्यांच्याकडे तांब्यापितळेची मोठी मोठी भांडी होती, ती ते गरजूंना लग्नकार्यात वापरायला देत. पण माझ्या मनात जे अमरेलीचं चित्र होतं तसं काही दिसलं नाही. पण शाळा पाहून मन प्रसन्न झालं. गाव लहान आहे आणि वस्ती एक लाखाहून थोडी जास्त आहे.

आमचे विद्यार्थी पालीताणा आणि अमरेलीला पोचले होते. आठ तास बसून एकटयानंच अमरेलीला जाणं भाग होतं. नुसतं बसून आणि खिडकीबाहेर तरी कितीवेळ बसणार. त्यावर उपाय म्हणजे आजूबाजूच्या प्रवाशांच्या चौकश्या करणं. अनोळखी लोकांबरोबर गप्पा मारायला आवडतात. ओळखीच्यांशी बोलताना काय बोलावं हा प्रश्न पडतो. शिवाय विद्यार्थ्र्याना शिकवता शिकवता कधी कधी शिकायचीही वेळ येते. एकानं निरोगी राहाण्याची चावी फार उशीरा दिली. बसमध्ये एक जण नातवाला घेऊन घरी जात होता. तो जातीनं आणि व्यवसायानं सोनार. तो त्याच्या वडिलांना काम करताना पहात शिकला. वडिलांनी त्याला कधी जवळ बसवून शिकवलं नव्हतं. तो सांगत होता, ‘हा माझा नातू दहा वर्षाचा आहे पण त्याला थोडं थोडं काम येतं. हा मी कसं काम करतो ते निरखुन पाहातो.

‘तुम्हाला किती मुलं मुली?’
‘एक मुलगा आणि एक मुलगी’
‘मुलगी कुठे असते?’
‘इथून जवळ धारी गावात असते. जावई सोनार आहे.’
‘तुमचं वय किती आहे?’
‘पासष्ट! आजपर्यंत औषधाची एकही गोळी घेतलेली नाही साहेब. तो कौतुकानं म्हणाला. तो शिडशिडीत होता. पोट सुटलेलं नव्हतं. मी विचारलं,
‘ते कसं शक्य आहे?’.

‘लग्न झाल्यापासून बायको जे बनवेल ते खात आलो. हॉटेलात कधी खाल्लं नाही. आमचं जेवण साधं, वरण भात भाजी आणि भाकरी. आम्ही गहू फारसे खात नाही. दूध आणि दह्याचा वापर असतो. शिवाय पोल्युशन रहित – सुंदर हवा.’

काठीयावाडची हवा खरंच सुंदर असते. शुध्द हवा कशी असते ते कारखाने नसलेल्या लहान गावात अनुभवलं. कोणत्याही औषधाशिवाय पासष्ट वर्ष तंदुरूस्त राहायला मिळणं किती भाग्याचं.

‘तुमच्याकडे कोण गि-हाइकं येतात?’
‘वर्षभर काम असतं’.
‘बांगडया बनवा, कानातली, नाकातली, गळयातल्या चेन आणि लग्न सीझनला जास्त काम असतं. आम्ही श्रीमंत नाही पण खाऊन पिऊन सुखी आहोत.’
‘तुमची बायको तुमच्याच जातीतली आहे?’

‘ होच तर; दुस-या मुली आम्हाला चालत नाहीत.’

‘अटाणे’ हा शब्द तो सारखा वापरायचा बराच वेळ कळेना की अटाणे म्हणजे काय. संदर्भानं कळलं की अटाणे म्हणजे हल्ली. त्याच्या तीन पिढया सरकारकडे नोकरीची आशा करण्यात गेल्या नाहीत. त्याचा मुलगा तोच व्यवसाय दुस-या गावात करतो. असा एम्प्लायमेंटचा प्रश्न कितीतरी गुजरात्यांनी सोडवला आहे.

तो म्हणाला, ‘जे सरकार तमारा जीवनमा दखल नथी करती ते सरकार सारी’. याचं भाषांतर करायला नको.

अमरेलीला पोचता पोचता एक ‘हाऊसहोल्ड सर्व्हे’चा माझा तोंडी फार्म भरून झाला.

विद्यार्थी भेटले. ते त्यांच्या कामाला लागले. नेहमीप्रमाणे एक दिवसभराची रिक्षा केली आणि सगळं गांव पालथं घातलं. खूप चांगल्या चांगल्या शाळा पहायला मिळाल्या. १९०२ साली बांधलेली दगडी शाळा आणि तिचं अंगण पाहून बरं वाटलं. त्यावेळी तिच्या बांधकामाचा खर्च अडतीस हजार पाचशे रूपये आला होता.

त्या शाळेत राष्ट्रशायर जव्हेरचंद मेघाणी शिकले होते. तशी संगमरवरी दगडातली आठवण शाळेच्या भिंतीवर कोरून ठेवली आहे. त्या त्या शाळांनी शाळेत शिकून मोठे झालेल्यांच्या संगमरवरी पाटया शाळेच्या भिंतीत लावाव्यात.  त्यांची “जहेर पीधा जाणी जाणी” ही कविता आजही लोकप्रिय आहे. त्यांच्या कवितांचं रूपांतर करण्याच्या भानगडीत न पडलेलं बरं, जिज्ञासूंनी इंटरनेटवरील भरपूर माहिती पहावी. आणखी दोन मोठया शाळा आहेत; त्यांची पटांगणं फुटबॉल मैदानाहून मोठी आहेत. गुजरातचे पहिले मुख्यमंत्री अमरेलीचे. सनफार्मा या मोठया औषध कंपनीचे स्थापक, अमरेलीचे आहेत. ते भारतातल्या श्रीमंत लोकांपैकी एक आहेत. स्वत:च्या आयुष्यात त्यांनी इतकं मोठं साम्राज्य उभं केलं आहे. अमरेलीची तरूण मंडळी राजकोट अहमदाबादला किंवा बडोद्याला शिकायला येतात, आणि नंतर आपल्या गावी परत राहायला जात नाहीत.

अनोळखींची शिकवणी

अनोळखींशी संवाद साधायला लांबचा प्रवास चांगला. ऐकण्याची चिकाटी हवी. स्वत:चं न सांगता समोरच्याचं ऐकायचं. माणसाला सल्ला सलतो. ऐकण्यातून निवडायला आवडतं. ‘कौन बनेगा करोडपती’मध्ये अमिताभ बच्चनला ते छान जमतं. हॉट सीटवरचे खुलतात.

आमचा असाच लांबचा प्रवास होता. डाव्या बाजूला एक शंभर किलो वजनाचा जाडजूड माणूस आडवा पडला होता. आमच्या समोरच्या दाढीवाल्याचा आणि त्याचा संवाद चालू होता.

त्याला विचारलं, ‘ये कौन है?’

“मेरा लडका है. इकबाल. पाच वर्षापूर्वी स्वत:च्या मोटारीचं चाक बदलत होता. एका भरधाव जाणा-या कारनं उडवलं. त्याची कवटी फुटली. ऑपरेशन चार तास चाललं. ते ठीक झालं. पण दीड महिना बेभान होता. शुध्दीवर आला. पण स्मरणशक्ती गेली होती. मी चोवीस तास  शेजारी बसून होतो. डॉक्टर म्हणाले, “थोडा वेळ लागेल पण स्मरणशक्ती परत येर्इल.” सहा महिने तो लहान मुलासारखा वागत होता. लहान मुलं हळू करतात तसं तो करायचा. ते सगळे लाड मी पुरवले. नंतर त्याची स्मरणशक्ती परत आली. मला त्याच्याशिवाय आणि त्याला माझ्याशिवाय चालत नाही.  त्याला दिवसातून अठरा गोळया गिळाव्या लागतात तर मला आठ.  दरवेळी तो मला आठवण करतो आणि मी त्याला.’ अनोळखी माणसं काही लपवत नाहीत.

“माझं  लग्न अठराव्या वर्षी अम्मीनं करून दिलं. तिनं लहानपणीच धपाटे घालून उद्योग करायला लावला. फॅब्रिकेशनचं काम शिकलो, आणि स्वत:चा धंदा सुरू केला. माझी अम्मी भक्कम होती.  आज माझं वय ८४ वर्षाचं आहे. तीन मुलं आणि तीन मुली झाल्या. सगळ्यांची लग्नं झाली. तीनही मुलं वेगवेगळा धंदा सांभाळतात.”
“तुमच्यासारखं बापलेकांचं नातं हल्ली दिसत नाही.”

तर तो म्हणाला, “कुराणाप्रमाणे चौदाशे वर्ष झालीत आता असंच चालायचं. लोकांचं एकमेकांशी पटणार नाही. भांडणं होतील.” म्हणजे आपल्या कलियुगासारखी कल्पना आहे. पण आम्हा बापलेकांचं प्रेम आमच्या कुटुंबातल्या सर्वांना माहित आहे. तो साठ वर्षाचा आहे पण आम्हा दोघांच्या वयात काही फरक नाही.

आता समजा मला अल्लांनी उचललं तरी  चिंता नाही. मी नेकीनं संसार केला, मुलं नातवंड पतवंडांवर प्रेम केलं. मी आज जो काही आहे तो माझ्या अम्मीमुळे. तिचं माझ्यावर खूप प्रेम होतं. ती ९४ वर्षाची होऊन वारली. पण सर्व अडचणीत माझ्या पाठीशी उभी राहिली. मुलांच्या विकासासाठी सतत पाठराखण करणा-या अनेक आया आजवर पाहिल्यात पण इकबाल आणि त्याचे वडील यांच्यासारखं नातं फार कमी पाहिलं. अनेक बापलेकांचे विषय वेगळे असतात. आजच्या पिढीत अनेक बापलेकांचं मित्राचं नातं दिसतं. पण  ते अनोळखी तर मागच्या पिढीतले होते.

यापूर्वी एकदा बनारसला जात असताना, दोन माणसं तावातावानं गप्पा मारत होती. एका विषयावरून दुस-या विषयात सहजपणे जात होते. राजकारणावर तर त्या दोघांची वाणी धोधो वहात होती. दोन वेळा मुलानं तंबाखू मळली आणि हात पुढे केला. मोठयानं मोठी चिमूट तोंडात टाकली. बराच वेळ आम्ही दोघे त्यांचं बोलणं  ऐकत होतो. मला राहववलं नाही. मी शेवटी विचारलं की तुम्ही कोण आहात,? तेव्हा त्यातला मुलगा म्हणाला, ” हे माझे वडील आहेत.” तेव्हा मी चाट पडलो. त्यांच्यात पिढीचं अंतर नव्हतं. प्रवासात भेटलेले हे दुसरे अजब बापलेक.  कायमचे लक्षात राहिले.  बापलेकांचं गुळपीठ नातं  किती जणांच्या नशिबात येतं ते कोडंच असतं.

नंतर नीता आणि आशिष शहा हे जोडपं बाजूला होतं. अहमदाबादला राहातात. आशिष इंस्ट्रुमेंटेशन इंजिनीयर आहे. तो पॉवर सेक्टरमध्ये आहे. त्यानं काही नोक-या केल्या. आता तो त्याची स्वत:ची संस्था चालवतो, त्या दोघांनी सगळा भारत पाहिला आहे. काश्मिरपासून दार्जिलिंगपर्यत उत्तरेकडे पसरलेल्या हिमालयाच्या सगळ्या जागा त्यांनी पाहिल्यात. “हिमालयावर आमचं प्रेम आहे.”

आपल्या आवडीनिवडीची माणसं भेटली तर आनंद होतो. स्वतंत्रपणे फिरल्यामुळे आपल्याला हवा तसा कार्यक्रम ठरवता येतो. गटाबरोबर गेलं तर सगळ्यांसारखं घार्इघार्इत करावं लागतं. दुपारी आराम करावासा वाटला तर हॉटेलात परत येता येतं, वामकुक्षी करून चारला पुन्हा बाहेर पडता येतं. एखादी जागा चांगली वाटली तर तिथेच रेंगाळलेलं चालतं. पुष्कळ माणसं बरोबर असली तर तसं करता येत नाही. ज्येष्ठ नागरिक प्रवास करताना दिसतात पण ते सोयीसाठी गटागटानं फिरतात. त्यामुळे  अडचणीच्या वेळी एकमेकांची मदत होते. ज्येष्ठ स्त्रीपुरूषांचा एक मोठा गट आमच्या डब्यात होता. ते प्रवासानंतर जर काही पैसे उरले तर ते देवस्थानाला पाठवून देतात.

वैयक्तिक अभ्यास प्रवास, माहिती मिळवणं आणि छायाचित्रांद्वारे डॉक्युमेंटेशन करणं गरजेचं वाटतं. संस्था, शाळा, महाविद्यालयं यांना भेटी देतो. त्यात पुष्कळ वेळ जातो आणि पायपीटही होते. ते सगळं मोठया गटात शक्य नसतं. शिवाय आम्ही चौकश्या करू शकतो.  गटागटानं जाणारे आपल्या बरोबरच्याच माणसांशीच बोलतात. त्यांचीच एकमेकांची सुखदुःखं इतकी असतात की त्याहून वेगळा  वेळ त्यांना मिळत नाही. आम्हाला वॄक्षवल्लींची आवड आहे.  वेगवेगळ्या प्रदेशातील झाडांची माहिती करून घेतो.

आता एक व्हर्चुअल जगातली लक्षणीय घटना. अनेकांच्या आवडीचा ‘कौन बनेगा करोडपती’ हा कार्यक्रम पहात होतो. हॉट सीटवर बसायला येण्याआधी सर्व लहानमोठया आणि लग्न झालेल्या स्त्रिया अमिताभ बच्चनला कवेत घेताना दिसल्या. तर पुरूष पाया पडताना दिसले. स्त्रियांना पाया पडताना सहसा पाहिलं नाही. अमिताभला भेटल्यावर त्यांना जीवनातला परमोच्च आनंद किंवा मोक्ष मिळाल्यासारखं वाटत असावं. त्या स्वत:च्या नव-यालासुध्दा इतक्या उर्मीनं भेटत असतील की नाही याची शंका वाटते. त्यांना अमिताभमध्ये आदर्श पुरूष दिसत असावा. लग्न झालेल्या स्त्रियांना नव-यासमोर आणि जगासमोर तसं करायला काही वाटलं नाही. पुष्कळाना नवरेशाही आवडत नसते. तर कोणाला स्वभाव. ते त्या जाहीरपणे सांगतात. हा मनाचा मोकळेपणा त्या कुठून आणतात तेही कळत नाही. तेव्हा त्यांना कोणाचीही पर्वा नसते. काहीही करून मी अमिताभसारख्या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ पुरूषाला कवेत घेऊन जीवन सार्थक करून घेणारच असा भाव असतो.

कोण किती पैसे जिंकतं त्यापेक्षा त्यांच्याशी अमिताभ जो संवाद साधतो तो पहाण्यासारखा असतो. तो जरी नट असला तरी त्याचंही अनुभव विश्व समॄध्द होत असेल. कदाचित वाहिनीवाले सगळी दृश्यं  भावनिक व्हावीत म्हणूनही तसं दाखवत असतील. पण लग्न झालेल्या किती स्त्रिया नव-याशी तसं वागत असतील याची शंका वाटते. स्त्रियांच्या मनात पतीविषयी मनात अढी असते, असंही निदर्शनाल आलं. आर्थिक विवंचना नसतील तर पती निधनानंतर जास्त आनंदी असलेल्या स्त्रिया दिसतात. बापलेकांची नाती कळली, पतिपत्नीची नाती जाणवली, एकाच्या जगण्याची प्राथमिकता उमगली, असे अनेक किस्से खिशात आहेत. पण आयुष्य म्हणजे गुंता असतो हे खरं!

महेसाणा हा गायकवाडी संस्थानाचा एक हिस्सा. काही काळ संस्थानाचं मुख्य ठाणं पाटण, आणि नंतर कडी येथे होतं. महेसाण्यात मराठी वस्ती आहे. गुजरातमधील सर्व वास्तुकलेचे विद्यार्थी जवळच्या सिध्दपूर येथील व्होरवाड पहायला जातातच.तसंच मोढेराचं सूर्य मंदिर आणि पाटणची राणीची पाय-यांची विहीर अभ्यासतात. सिध्दपूर हिंदूंसाठी पवित्र ठिकाण आहे. येथील बिंदू सरोवर, मातृगया आणि शंकराचं स्वयंभू स्थान या गोष्टी सर्व हिन्दूंना माहित आहेत. मोढेराचं सूर्य मंदिर आणि त्याच्या समोर असलेलं कुंड जगप्रसिध्द आहे. तसंच मातृगयेला श्राध्दकर्मासाठी कुठुन कुठून लोक येत असतात. आणि पाटणची ‘राणीकी वाव’ तर अनेक प्रवासी पाहतात. जे लोक गांधीनगर या गुजरातच्या राजधानीत काम करत ते महेसाणाला राहून ये जा करत. कारण बसनं महेसाण्याहून सव्वा तासात कामावर पोचता येत असे शिवाय अहमदाबादला राहाण्यापेक्षा महेसाणा बरंच स्वस्त असल्याने ते गाव सर्वच दृष्टीने सोयीचं आहे.  सुरूवातीला गांधीनगरमध्ये काहीच सोयी नव्हत्या. तेही एक कारण होतं.

मेंदरडा जुनागड जिल्हा 

मेंदरडा गाव जुनागडपासून सव्वादोन तासाच्या अंतरावर आहे. या गावची एक मुलगी आमच्या वर्गात आहे. गाव साधारण आहे. आम्ही विद्यार्थासह चिरोडा या खेडयात सर्व्हेसाठी गेलो. या गावात सगळया घरांना उंच उंच कंपाउंड आहेत. इथे सिमेंटच्या पोत्याला २२५ रूपये पडत. जीएसटी लागू झाल्ल्यावर त्यांची किंमत ३२० रूपये झाली आहे. एक बिघा जमिनीतून एक पोतं भुईमूग निघतो. त्यांची वीस बिघे आहेत त्यातून वीस पोती भुईमूग निघतो. त्यांनी पन्नास हजार रूपयांना एक म्हैस विकत घेतली आहे. खरं तर हल्ली चांगल्या म्हशीची किंमत एक लाख रूपये असते.

या खेडयातली माणसं सुस्थितीत दिसली. त्यांच्या घराचं आवार ऐंशी X ऐंशी फूट होतं. एका बाजूला त्यांचं घर आगगाडी सारखं ऐंशी फूट X पस्तीस फूट होतं. त्यापैकी वीस फूट रूंदीचा सलग हाल व मागच्या बाजूला एकात स्वयंपाक घर, एक सामानाची खोली, एक झोपायची खोली, एकात संडास बाथरूम. घरात स्पार्टेकच्या टाईल्स होत्या. मध्ये कुठे भिंत नव्हती . बाकीचं अंगण मोकळं होतं त्यात टॅक्ट्रर, म्हैस, तिचं पारडू होतं. इथे म्हशीचं  दूध पस्तीस रूपये लीटरने मिळतं. इथे सगळया घरांना उंच उंच कंपाउंड आहेत कारण या भागात बिबटे फिरतात. प्राणी आणि लहान मुलं पळवतात. एकानं सांगितलं “या घरातली आई मुलाला शाळेतून घरी घेऊन आली. मुलगा दप्तर घेऊन तिच्या मागे उभा होता. आईनं लोखंडी गेट उघडून मुलाला आत जायला सांगण्यासाठी मागे वळली तेव्हढयात एका बिबळयानं मुलाला पळवलं होतं”  बिबळयांच्या भीतिमुळे घरं एकमेकांशी बोलत नाहीत.

भाणवड जिल्हा जामनगर 

मला आणि सहप्राध्यापकाला मुलांच्या दुस-या गटाचं काम पहायला जायचं होतं. तिथून भाणवडला जाणारी एक खासगी बस मिळाली . तिथून भाणवड एकशे चाळीस किलोमीटर दूर होतं. सकाळी अकराला निघालेले आम्ही दुपारी तीन वाजता पोचलो. मुलांनी आमची खोली नक्की करून ठेवली होती. हॉटेलवाल्याला सांगितल्यावर त्यानं खोली दाखवली. आम्ही आंघोळ वगैरे आटपून भांडवड फिरायला निघालो. विद्यार्थ्यांची प्रत्यक्ष गाठ संध्याकाळी पडणार होती.  सरांच्या ओळखीचा माणूस सांगाभाई मांडाभाई भाणवडमध्ये होता. त्याच्या मोटरबाईकवर आम्ही दोघं बसून गाव पहायला निघालो. आधी तो आम्हाला त्याच्या ऑफिसमध्ये घेऊन गेला. ते घेटयांना लागणारं खाद्य पुरवण्याचं सरकारी ऑफिस  होतं. इथल्या घेटयांचं ऊन ( मेंढ्यांची लोकर ) कच्छपेक्षा उतरत्या प्रतीचं असतं. हल्ली चीनमधून कृत्रिम लोकर बाजारात येते व ती स्वस्तही असते त्यामुळे इथल्या घेटयांच्या म्हणजे मेंढ्यांच्या लोकरीला भाव मिळत नाही.  त्याचं आवार खूप मोठं होतं. त्या आवारात बरीच एकासारखी एक बरीच यंत्रं पडली होती. त्याला विचारता तो म्हणाला, या भागात इमारतीला लागणारे दगड चोरून खाणीतून काढण्याचा उद्योग बरेच लोक करतात. हे म्हणजे वाळू चोर. जांभ्याचे दगड चोर किंवा लोखंडाचा कच्चा माल चोरी करणारे लोक असतात तसा होता. ज्यांची चोरी पकडली अशांची ही यंत्र आहेत.

तिथून त्यानं भूतवड या जागी नेलं. तिथल्या संकुलात  वडाचं झाड होतं आणि दोन तीन मंदिरं होती. वीर मांगडावाळो याची कहाणी या स्थळाशी निगडीत आहे ती सगळी यूटयूबवर पहायला मिळते. या नावाचा गुजराती चित्रपट निघाला होता, व खूप चालला होता.

Children

या जागेची दुसरी कथा अशी आहे की ज्यांना मुलगा होत नसेल ते इथे येऊन नवस करतात.  मुलगा झाल्यावर त्या मुलाचा फ्रेम केलेला फोटो येथील भिंतीवर लावतात. अशा चार भिंती बालकांच्या फोटोंनी भरल्या आहेत. तेथून सांगाभाई पाच किलोमीटर दूरवरच्या घुमली गावात घेऊन गेला. डोंगराच्या पायथ्याशी आजूबाजूला काही नाही अशा जागी दगडी मंदिर आहे. अतिशय सुंदर मंदिर हिरव्यागार बरडो डोंगराच्या पार्श्वभूमीवर ठसठशीत उठून दिसतं.या मंदिराची प्लिंथ इतर कोणत्याही मंदिरापेक्षा उंच आहे. तिथे ‘पिलुडी’ नांवाचं झाड पाहिलं त्याला हिन्दी मधे ‘मेसवाक’ म्हणतात. मराठीत काही ‘खाकण’ म्हणतात तर काही  ‘पिलू’ म्हणतात.

दुसरे दिवशी पहाटे उठलो. हॉटेलच्या आजूबाजूला गव्हाची आणि धन्याची शेतं मैलोगणती पसरलेली होती. त्या शेतात शिरलो. कोवळे धने खाऊन पाहिले.  गव्हाचं शेत जेव्हा वा-यानं डोलतं तेव्हा बघण्यासारखं असतं. त्यावर पडलेले कोवळे सूर्यकिरण सगळा परिसर सोनेरी बनवून टाकतात.  इथला सगळा प्रदेश सुपीक आहे.

मुलांबरोबर वेराड नावाच्या खेडयात गेलो. गावाची वस्ती ४३ हजार आहे. जमीन महसूल वर्षाला चार लाख येतो.  लोकांना पाणी कर वर्षाला तीनशे रूपये द्यावा लागतो. घरपटटी दहा ते शंभर रूपये असते. दिवाबत्तीचे वीस व सफाई कर वर्षाला पंचवीस रूपये पडतो.

गावात १९२९ साली बांधलेली कन्याशाळा आहे. गावचे १५०० ते २००० तरूण वलसाडमध्ये  उद्योग करतात. या गावची लोहाणा कुटुंबं घराला कुलपं लावून जामनगर राजकोटला गेली आहेत. घराला कुलपं लावून मोठया प्रमाणावर गाव सोडून गेलेल्या लोकांचं हे दुसरं खेडं पाहिलं. शेतमालाला भाव मिळत नसल्यानं सौराष्ट्रातला शेतकरी नाराज आहे.

चिरोडा जिल्हा साबरकांठा 

गावाजवळून राज्यमहामार्ग जातो. तिथे ग्रामीण बँक आहे. त्या बॅन्केच्या ९६ शाखा आहेत ,त्या शेतक-यांना कर्ज देतात. आम्ही बॅन्केच्या मॅनेजरशी गप्पा मारून माहिती मिळवली, ज्या घरी आम्ही गेलो होतो, त्याच्या शेजारी एक वडाचं खूप जुनं झाड आहे. त्यावर वटवाघळं बसली होती.बाकी सगळी माहिती विद्यार्थी गोळा करत होते.

थोडे शिकलेले लोक हाऊसहोल्ड सर्व्हे करताना स्वत:च्या जंगम वस्तूबाबत खरं बोलत नाहीत. काही चांगल्या परिस्थितीत असून बीपीएल कार्ड घेतात.  खरी माहिती सांगत नाहीत. सरकार अशी तशीच माहिती गोळा करत असणार.

वलसाडला राहायचं आणि वापीला नोकरीला जायचं बरेच लोक पसंत करतात. कारण वलसाड शांत आहे. आणि मुख्य म्हणजे समुद्र जवळ आहे. जेव्हा वाफेची इंजिनं होती तेव्हा वलसाड इंजिनात कोळसा पाणी भरण्यासाठी थांबायचं त्यामुळे मुंबई सेन्ट्रल ते अहमदाबाद दरम्यान त्या गावाचं महत्व होतं. आजही रेल्वेच्या स्थावर मालकीच्या अनेक गोष्टी दिसतात.  आमच्या प्रत्येक  वर्गात वलसाडच्या दोनतीन मुली असतात.एक मुलगी म्हणाली होती, “मन विषण्ण झालं की तासभर समुद्राकडे तेांड करून बसलं की मन शांत होतं.” मी वलसाड सोडून कुठे जाणार नाही.  वलसाडी हापुस प्रसिध्द आहे. शाळाही चांगल्या. पारश्यांची लाकडी घरं सुबक आहेत. वलसाडहून आम्ही विद्यार्थ्र्याबरोबर धरमपूर आणि सिल्व्हासला गेलो होतो.

वडोदरापासून दीडशे किलोमीटर असलेलं  दाहोद गाव पंचमहाल जिल्ह्यात आहे. या गावातली कमीत कमी दोन मुलं आमच्या महाविद्यालयात दर वर्षी असतात. पंचमहाल जिल्हयात भिल्लांची खुप वस्ती आहे. यथे बोहोरी मुसलमानांचीही  बरीच वस्ती आहे. आम्ही मुलांसह भिल्लांचा अभ्यास करायला गेलो होतो.  ‘दाहोद भील सेवा मंडळा’तर्फे स्व. पांडूरंग गोविंद वणीकर यांनी दोनशे पानी पुस्तक लिहिलेलं आहे. पंचमहालातील भिल्लांसंबधी ते महत्वाचं पुस्तक आहे. त्यात भिल्लाची भाषा. शब्दांचे अर्थ, त्यांची गाणी, त्याच्या म्हणी, त्यांचं शिक्षण,भिल्लांची नांवं आणि आडनावं, इतकी सगळी माहिती गोळा केली होती,’ ‘पोरापेक्षा गाढव शहाणं’ ‘राजाने गमी राणी छाणा विणती आणी’ म्हणजे राजाला आवडली राणी गव-या गोळा करणारी आणली’ अशा दीडशे म्हणी, सत्तर आडनावं गोळा केली होती.

आम्ही सुखसर गावी गेलो. हे गांव मी पंचेचाळीस वर्षापूर्वी पाहिलं होतं. त्या वेळच्या खुणा शोधत होतो. तो ओढा दिसला नाही. जिथे तेव्हा जत्रा भरली होती. रस्त्याच्या कडेला जी दुकानं पाहिली होती तिथे पक्की दुकानं दिसत होती. खेडं बदललं होतं.  भिल्ल शिकायला लागले होते. सरदार सरोवराच्या प्रदर्शन कक्षात काम करणारे भिल्लच आहेत, ही खात्री करून घेतली होती.

तिकडून जवळच्या गावात आमचा एक मूळचा ‘भिल्ल’ विद्यार्थी आता गुजरातच्या नगररचना कार्यालयात काम करतो.  तोही आमच्या बरोबर सहलीत होता. त्यामुळे आम्ही त्याच्याच घरी गेलो. हाउसहोल्ड सर्व्र्हे करायला त्याची खूप मदत झाली, कारण सगळी पंचक्रोशी त्याला ओळखत होती.  त्याच्यामुळे आम्हालाही छापील पुस्तकांपेक्षा वेगळी माहिती झाली. अहवालाची पुस्तकं जुनी होतात. पण नाटक कथाकादंबरी जुनी होत नाहीत. एकदा त्याच्या घरीच जेवलो. सगळयाच खेडयातल्या अभ्यास सहली खूप शिकवतात. ही सहल तशीच ठरली.

सिल्व्हास हे दादरा नगरहवेली केन्द्र शासनाखाली असलेलं मुख्य ठाणं. पूर्वी ते पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होतं. वापी स्टेशनावरून ते जवळ पडतं. वारली लोकांची वस्ती जास्त आहे. ते त्यांची भाषा बोलतात. आता ते गुजरातीही शिकले आहेत. हा आदिवासी आणि मोठमोठया कारखान्यांचा विस्तार, पण निसर्ग पहावा असा. आम्ही आदिवासी घरी जाऊन सर्वे करत होतो.  दोनतीन घरी जाऊन झाली होती सकाळचं एक तिसरं घर बाकी होतं. कौलारू घर होतं. आजूबाजूला आवार होतं. आवाराला निवडूंगांचं कंपाउंड केलं होतं. बाहेर एक धान्य साठवायची कणगी होती आणि लाकुडफाटा पडला होता.

एक तरूण मुलगी तिच्या मुलाला साडीचा पाळणा करून त्याला झोके देत होती. ते बाळ हसत होतं. जमीन मातीनं सारवलेली होती. कुडाच्या भिंतींना माती चोपडलेली होती. ती सगळीकडे सारखी नसल्यानं सूर्याची किरण छोटया फटीतून आत येत होती. तो प्रकाशाचा खेळ छान दिसत होता. ते बाळ त्या किरणांकडे पाहात होतं. आम्ही दोघं आत शिरलेले मुलाच्या आईला कळले होते. सगळं दुरून निरखलं होतं. त्यांच्या परिस्थितीची कल्पना काही विचारण्या आधीच कळली होती. एकंदरीत कुटुंब सुखी वाटत होतं. दुस-या खोलीत आमचे विद्यार्थी फॉर्म भरत होते. बरोबर मुलगी असल्यानं सगळी माणसं मोकळेपणानं उत्तरं देत होती. माझं काम छायाचित्रं काढायचं असल्यानं मी प्रश्न विचारत नव्हतो. बराच वेळ झाला होता. तहान लागली. एका बाईला पाणी मागितलं. तिनं स्वच्छ स्टेनलेस स्टीलच्या ग्लासात दिलं. ते प्यायलं. विद्यार्थी म्हणाला, ‘सर या घरचं पाणी कशाला प्यायलंत? इथलं पाणी कारखान्यांच्या पाण्यामुळे दुषित झालेलं आहे. माझ्या गाडीत पाणी होतं, ते दिलं असतं की.’  आणि पंधरा दिवसांनी काविळ झाली. पाच दिवस दवाखान्यात राहावं लागलं. आणि अभ्यास सहल महागात पडली.  अशक्तपणा आला तो वेगळाच.

@@@
– प्रकाश पेठे
prakashpethe@gmail.com
छायाचित्रे : लेखकाच्या संग्रहातून
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

आजची कविता 

केशव साठये 
१६
 

दूर जंगलात… 

दूर जंगलात हिरव्या निबिड अंधारात
पानाच्या करवतीवर धार करून घेत
ते सूर्याचे चार किरण घुसले थेट माझ्या डोळ्यात
बाहुलींनी थोडीशी कूस बदलली
पाय ताणून पापण्यांच्या दुलईत शिरली
या चौघांची कुजबुज चालूच
आपल्या आगमनाची दखल नाही ?
साधं दीपणं नाही चमकणं तर नाहीच नाही
आपल्या वॉरंटी कार्डची शोधाशोध सुरु
अरे खिशाला भोक .. ?
आता काय करायचं ?
आता कुठून स्वप्नं आणायची एवढ्या महागाईची
बापाकडे तक्रार घेऊन गेलं तर तो दुसऱ्याच्या चुली पेटवण्यात मग्न
तरीही हट्टानी ती  पुढं गेली
बापाच्या अगदी जवळ गेल्यावर
त्याची किंमत कळली
आपण कोणी नाही; फेकले गेलो आहोत
म्हणून बाहुली घाबरत नाही तर !
काहीतरी केलं पाहिजे
आपला धाक वाटला पाहिजे
तेव्हापासून ते नित्यनियमानी येतात
सगळ्यांचं सावलीत रूपांतर करतात
त्या लांबीरुंदीवर आपल्या कर्तृत्वाचं क्षेत्रफळ ठरवत
पायाखाली तुडवली जातात स्वतःच्या आणि त्या बाहुलीच्याही !
@
केशव साठये 
keshavsathaye@gmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
पहा जमतेय का?

प्रेषक सलील कुळकर्णी 

खालील शब्दांना योग्य प्रतिशब्द शोधा, शब्दाची सुरुवात ‘प्र’ पासून असावी. हे शब्दकोडे ‘मैत्री’मध्ये दि. १ जानेवारी २०१९ मध्ये प्रसिद्ध झाले होते. आज बहुतेक उत्तरे देत आहोत. बाकीची उत्तरे आपण शोधण्याचा प्रयत्न करावा.  

(१) घटना – प्रसंग
(२) संसार – प्रपंच
(३) पद्धत – प्रथा, प्रघात
(४) पहाट – प्रभात
(५) पराक्रम – प्रताप
(६) धबधबा – प्रपात
(७) ॐकार – प्रणव
(८) उजेड – प्रकाश
(९) जगबुडी – प्रलय
(१०) अनुभव – प्रचीती
(११) जहाल / तीव्र – प्रखर, प्रकृष्ट
(१२) सखोल – प्रगाढ
(१३) पोहचवणे / पसरवणे – प्रचार, प्रसार, प्रसारण,
(१४) रोगाची लागण – (रोग) प्रसार
(१५) चाबूक – प्रतोद
(१६) गणपतीचे नाव – प्रथमेश
(१७) आल्हाददायक – प्रसन्नकर, प्रफुल्लकर
(१८) सुर्याचे नाव – प्रभाकर
(१९) देशाटन – प्रवास
(२०) उन्नती – प्रगती
(२१) नागरिक – प्रजाजन
(२२) वादळ – प्रभंजन
(२३) उद्देश/हेतू – प्रयोजन
(२४) गमक – (indicative, suggestive) इथे त्यातल्या त्यात प्रतीक?
(२५) अपराध – प्रमाद
(२६) आनंद – प्रमोद
(२७) हुशारी – प्रज्ञा (= बुद्धी), (प्रतिभा हा प्रज्ञेचा एक प्रकार, साहित्यशास्त्रातील प्रतिभेची व्याख्या = ‘प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा मता।’)
(२८) पणतु – प्रपौत्र
(२९) श्रृंगार – प्रसाधन
(३०) तेजोवलय – प्रभा
(३१) मार्गस्थ होणे – प्रयाण, प्रस्थान
(३२) त-हा  – प्रकार
(३३) कमल – ?? (प्रमोदिनी=मोगरी?)
(३४) निसर्ग – प्रकृती
(३५) घाव – प्रहार
(३६) माप – प्रमाण
(३७) लांबलचक / विस्तृत – प्रदीर्घ, प्रसृत,
(३८) विरोध – प्रतिकार
(३९) वर्गवारी – प्रतवारी
(४०) पहिला – प्रथम
(४१) परिणाम होणे – ??
(४२) रोज – प्रतिदिन
(४३) आग्रहाने सांगणे – प्रतिपादन? (expounding, establishing)
(४४) पहिली तिथी – प्रतिपदा, प्रतिपदी
(४५) ऐसपैस – प्रशस्त
(४६) देणे – प्रदान
(४७) उलटून बोलणे – प्रत्युत्तर
(४८) कष्ट – प्रयास (प्रयत्न=attempt, trying) (मराठीतील अर्थ)
(४९) विशाल – प्रचंड
(५०) विश्वासघात – प्रतारणा
किती शब्द जमले? आनंद (प्रमोद?) वाटला ना? आणखी काही पर्यायी शब्द सुचले काय? काही मतभेद आहेत काय? बघा आपल्याकडील उत्तरांशी ताडून आणि अवश्य कळवावे.
मराठीत आणखीही कितीतरी प्र-आरंभी शब्द आहेत. त्यांचीही यादी करून नवे शब्दकोडे करता येईल !!
जिज्ञासू वाचकांच्या अशा प्रयत्नांचे ‘मैत्री’मध्ये स्वागत होईल.
****
– प्रेषक सलील कुळकर्णी 
saleelk@gmail.com

हम्प्टी डम्प्टी

प्रा. मनोहर रा. राईलकर
“हम्प्टी डम्प्टी सॅट ऑन अ वॉल

हम्प्टी डम्प्टी हॅड अ ग्रेट फॉल.”

राणी जोरजोरात कविता म्हणत होती. हम्प्टी डम्प्टी झाल्यावर ‘येरे येरे पावसा’ झालं. मग ‘ये ये ताई पहा पहा’. एकामागून एक गाणी म्हणण्याचा तिचा सपाटा चालला होता. डॉक्टरांनी नेहमीप्रमाणं टेप रेकॉर्डर लावला होताच.
तिची गाणी ऐकता ऐकता डॉक्टर तिच्याकडे टक लावून पहात होते. अन् पाहता पहता त्यांचे डोळे पाझरू लागले. “राणी,” त्यांनी हाक मारली. ती लागलीच गाणी म्हणायची थांबली. अन् डॉक्टरांकडे आली. त्यांनी तिला लगेच उचलून घेतलं.
“डॉक्टर तुम्ही रडता?” तिनं अजाणतेपणी म्हटलं.
“बाबी,” डॉक्टर प्रेमात आले की तिला राणीऐवजी बाबी म्हणायचे. “रडत नाहीये मी. पण सारखं तुझ्याकडे पहात बसावंसं वाटतं. धंदा दवाखाना काहीसुद्धा नको. सगळं सोडून देऊन तुलाच जवळ घेऊन बसावंसं वाटतं.”
“मग द्या सोडून. म्हणजे मलासुद्धा शाळेत जायला नको. मग मीसुद्धा सारखी तुमच्या मांडीवर बसून राहीन. आणि तुम्ही सांगाल ती गाणी म्हणत जाईन.”
“तुला शाळा आवडत नाही राणी?”
“शाळा आवडते हो. पण तुम्हीपण आवडता. पण काय करणार? मोठा प्रश्नच आहे.” राणी मोठया गंभीरपणं म्हणाली. डॉक्टरांना तिच्या गंभीर आविर्भावाची गंमत वाटली.
“का ग बाबी? इतका कसला प्रश्न पडलाय तुला?”
“सोपं आहे. डॉक्टर मी शाळेत गेले तर तुम्ही भेटत नाही. आणि तुमच्या मांडीवर बसून राहिलं तर शाळा बुडते. आता ह्यातून मार्ग कसा काढायचा?” तिचा प्रौढ भाषेतला प्रश्न ऐकून डॉक्टरांना हसू आलं.
“नाहीतर असं करता का डॉक्टर?”
“कसं करायचं बाई? सांग पाहू नीट.” डॉक्टरांनी पण आता गंभीर चर्चेच्या सुरात म्हटलं.
“तुम्ही दवाखाना वगैरे द्या सोडून. आणि आमच्या शाळेतच टीचर म्हणून नोकरी करा ना.”
“असं म्हणतेस? पण तुझ्या शाळेत मला नोकरी देतील? कारण मला तुमचं ते गणित काही जमत नाही. गणित म्हटलं ना की माझ्या पोटात एवढा मोठ्ठा गोळा उठतो.”
“गणिताचं काही विशेष नाही, डॉक्टर. ते तर अगदीच सोप्पं आहे. मी तुम्हाला अगदी सहज घरच्या घरी शिकवीन. मग तुम्ही शाळेत शिकवा. मग तर झालं?”
“ठीक आहे. गणिताचं काम तर झालं. पण, मुळात मला तुमच्या शाळेत नोकरी कोण देणार?”
“आमच्या ताई आहेत ना? त्यांची माझी चांगली ओळख आहे. आणि आमच्या मोठ्या ताई आहेत, त्यांना मी आवडते. त्यांना मी सांगेन. मग त्या देतील तुम्हाला नोकरी.”
“पण, मी अर्ज केला तर मला मुलाखत द्यावी लागेल ना? तिथं गणितावर प्रश्न विचारले तर?”
“मी मोठ्या ताईंना सांगून ठेवीन की, डॉक्टरांना गणितावर प्रश्न विचारायचे नाहीत. त्या बदली डॉक्टर मुलांना फुकट शिकवतील. कबूल?”
“ठीक आहे. कबूल.”
“येत्या शनिवारी तुम्ही शाळेत याल ना मला सोडायला? त्या वेळी बाहेरच्या बाहेर न जाता माझ्याबरोबर शाळेतच या. मग आपण ताईंना घेऊन मुख्य ताईंकडे जाऊ.”
पण, त्या दिवशी डॉक्टरना सल्फोना इंडस्ट्रीजच्या मॅनेजरांचा फोन आला. आणि त्यांना लगेच व्हिजिटला जावं लागलं. राणी हिरमुसली. शनिवारचा एकुलता एक दिवस चुकवायचं डॉक्टरांनाही जिवावर आलं.
“राणी, बाबी मला जायला हवं.”
“पण, डॉक्टर, आज शनिवार आहे. आणि आज आपल्याला मोठ्या ताईंना भेटायचं होतं ना? विसरलात तुम्ही. बघा. तुम्ही हे व्हिजिट बिजिट सोडून द्या ना आता. एक शनिवार मिळतो तुम्हाला मला पोचवायला तर…” राणीचे डोळे भरून आले.
“बाबी, तू असं कर. तूच आधी ताईंजवळ नि मोठ्या ताईंजवळ बोलून ठेव ना. कारण, मलासुद्धा एकदम त्यांच्याशी बोलायला भीती वाटेल. त्यापेक्षा तू आधी बोलून ठेवलंस तर माझी भीती तेवढी कमी होईल नाही का? कसं?”
डॉक्टरांना भीती वाटते हे ऐकून राणीला खुदकन हसू आलं. “हॅट, मोठ्या ताईंना तर कुणीच भीत नाही. इतक्या त्या प्रेमळ आहेत. तुम्ही कशाला भिता? भित्री भागूबाई! भित्री भागूबाई!” ती नाचत नाचत टाळ्या वाजवू लागली.
“बरं तर तसं करू. मी आज ताईंशी बोलून ठेवते. त्या मोठ्या ताईंशी बोलतील. आणि मग आपण बोलू. पण पुढच्या शनिवारी तुम्ही कुठंही व्हिजिटला जायचं नाही. नाहीतर मी पुन्हा कध्धीसुद्धा मोठ्या ताईंना सांगून ठेवणार नाही.”
त्या दिवशी राणी शाळेतून आली ती थोडी रागातच. एक तर ठरल्याप्रमाणं डॉक्टर तिला सोडायला शाळेत गेले नाहीत. आणि कराराप्रमाणं न्यायलाही आले नाहीत. आणि तिसरं…
“डॉक्टर कुठाहेत?” न्यायला आईच आलेली पाहून तिनं विचारलं.
“अग, पंडितांचा फोन आला होता ना? तिकडेच गेलेत ते अजून आले नाहीत. पंडितांचे वडील अतिशय आजारी झाल्यामुळं त्यांना घेऊनच हॉस्पिटलात गेले.”
“पण मी आता बोलणार नाही, डॉक्टरांशी.”
शीलाताईंना हसू आलं. पण, तिला दिसू न देता त्या गाडी चालवीत राहिल्या. “का ग बाई? डॉक्टरांशी का बोलणार नाहीस? आणि तू बोलली नाहीस तर त्यांना जेवण तरी जाईल का?”
हो. हाही एक मोठाच प्रश्न होता. डॉक्टरांवर आपण रागावलो तर डॉक्टर जेवणार नाहीत. आणि मग त्यांचं पोट दुखेल. छे. असं नाही होता कामा.
“तसं नाही, म्हणजे मी बोलेन. पण त्यांनी मला फसवलं का?”
“फसवलं? आणि तुला? डॉक्टरांनी? ते कसं काय बाई?”
“अग, किनई, मला किनई म्हणाले, तुझ्या ताईंना आणि मोठ्या ताईंना विचारून मला तुझ्या शाळेत नोकरी मिळवून दे.”
“बरं मग?”
“मग मी ताईंना म्हटलं, आपण मोठ्या ताईंकडे जाऊ या का? त्यांनी विचारलं काय काम आहे? मी म्हटलं की आमच्या डॉक्टरांना आपल्या शाळेत टीचर म्हणून घेतील का?” तर त्या मुळी हसायलाच लागल्या. म्हणाल्या, “बरं बरं, मी आधी विचारून ठेवते मोठ्या ताईंना. नि मग आपण त्यांना भेटू.”
“अस्सं. मग पुढं काय झालं?” गाडी गॅरेजमध्ये लावता लावता शीलाताईंनी बोलणं चालूच ठेवलं. त्यांनाही गंमत वाटत होती. राणीची बॅग घेऊन त्या पायऱ्या चढू लागल्या.
“हे पहा. तू आधी कपडे बदलून ये. हातपाय धू. आणि मग मला सगळं सांग.”
सगळं झटपट उरकून राणी टेबलापाशी येऊन बसली. ‘बरं का ग. मोठ्या ताईंनी मला आणि ताईंना मधल्या सुटीत बोलावलं. आणि विचारलं, ”तुझ्या वडिलांना शाळेत नोकरी का हवीय?” ‘
“मी म्हटलं की त्यांना पैसे नकोत का?” तर मिस नि मोठ्या ताईं लागल्या हसायला. आता यात हसण्यासारखं काय आहे? मला काही कळेच ना. मग जरा वेळानं मोठ्या ताई मला म्हणाल्या, “तुझ्या वडिलांना चिक्कार पैसे मिळतात. इथल्या टीचरना मिळतात ना त्याच्या शंभरदोनशेपट पैसे मिळवतात तुझे डॉक्टर. तुझे डॉक्टर म्हणजे पुण्यातले एक नाणावलेले कन्सल्टंट आहेत. त्यांना काय करायचीय असली शाळेतली फडतूस नोकरी.” खरं का ग?”
“मग काय झालं?” तिच्या वाटीत आणखी खीर घालीत शीलाताईंनी विचारलं. त्यांनाही गंमत वाटू लागली.
“मग काय मला रडूच आलं एकदम. डॉक्टरांनी मला असं फसवलं कशाला?”
प्वाँक्, प्वाँक्, बाहेर डॉक्टरांच्या गाडीचा आवाज ऐकू आला. ती खूण ऐकताच राणी जेवण टाकून उठली. हातावर कसंबसं पाणी ओतून बाहेर धावली. डॉक्टर दरवाज्यापाशी यायच्या आतच ती दरवाजा उघडून पायऱ्यांपाशी आली. पायऱ्या चढून येताच तिनं डॉक्टरांच्या अंगावर उडी मारली. त्यांनी तिला उचलून घेतलं. त्यासरशी त्यांच्या गळयाला मिठी मारून ती हमसाहमशी रडू लागली.
डॉक्टर गलबलले. “काय झालं राणी?” तिचं डोकं बाजूला करीत त्यांनी विचारलं. पण ती काही बोलेना. नि तिच्या रडण्यामुळं त्यांना काही कळेना. घाबरत घाबरतच ते आत आले. आणि बाहेरच्या खोलीतूनच म्हणाले, “काय झालं ग शील? राणी इतकी रडतेय का? शाळेत काही झालं का? पडलीबिडली तर नाही ना?”
तपासण्याकरता त्यांनी तिला कोचावर ठेवायचा प्रयत्न करू लागले. पण, ती मुळी त्यांची मान सोडायलाच तयार नव्हती. शेवटी दमून तेच कोचावर बसले.
शीलाताई बाहेर आल्या, त्या तोंडावर पदर धरून हसं लपवीतच. डॉक्टर थोडे कावलेच. “ही राणी इथं रडतेय नि तू हसतेस काय? काय झालंय तरी काय?”
“इतकं घाबरून जाण्यासारखं काऽऽही झालं नाहीये. काय कुणाला मुलं होत नाहीत? की कुणाला वडील नसतात? तुमचं दोघांचं प्रेम काही जगावेगळंच आहे.”
“अग पण झालंय काय?”
“अहो, ती तुमच्यावर रागावलीय.”
“होय बाबी? माझ्यावर रागावलीस तू? आता तूच जर आमच्यावर रागावलीस तर आम्ही करावं तरी काय?”
“पण, मग तुम्ही आम्हाला फसवलंत कशाला?” हुंदके देत ती बोलू लागली.
“मी फसवलं तुला?”
राणीनं मान हलवली. “होच मुळी. तुम्ही म्हणालात ना की, शाळेत मला नोकरी मिळवून दे म्हणून?”
“बरोबर आहे. पण, यात फसवलं कुठं?”
“आमच्या मोठ्या ताई म्हणाल्या की….” तिला पुन्हा हुंदका आला.
“काय म्हणाल्या तुझ्या मोठ्या ताई? माझं गणित कच्चं आहे, हे सांगितलंस वाटतं?”
“मोठ्या ताई म्हणाल्या…म्हणाल्या…” पुन्हा तिला हुंदका आला.
“बरं बरं नंतर सांग तू मला.”
“राणी, डॉक्टरांना अजून जेवायचंय. तू त्यांना जेवताना सांग पाहू. चला हो, कपडे बदला. कसे आहेत पंडितांचे वडील?”
“आता बरे आहेत,” बूट काढता काढता ते बोलू लागले. अर्थात त्यांच्या मांडीवर हात ठेवून त्यांना चिकटून राणी बसलीच होती. ‘आता पंचाहत्तरी उलटून गेलेली. ब्लड प्रेशर एकदम वाढलं आणि चक्कर आली.’
“काय झालंय?”
“बहुधा कॉरोनरी थ्राँबॉसिस. ईईजी काही चांगला नाही.” राणीला बरोबर घेऊनच ते खोलीत गेले आणि कपडे बदलून मोरीत गेले. हातपाय धुवून टेबलापाशी येऊन बसले.
“डॉक्टर, मोठ्या ताई म्हणाल्या, “तुझे वडील पुण्यातले एक नामांकित डॉक्टर आहेत. आणि तुमच्या शाळेतल्या टीचरपेक्षा शंभरदोनशेपट पैसे मिळतात, त्यांना.” मग तुम्ही मला फसवलंत कशाला हो?”
“मी फसवलं कुठं तुला?”
“आमच्या शाळेत नोकरी पाहिजे म्हणून?”
“अग, ते म्हणजे तू दिसत नाहीस शाळेत गेलीस की! म्हणून. म्हणून म्हटलं तुझ्या शाळेतच मी नोकरी करतो असं.”
“असं होय? मला वाटलं…”
“काय वाटलं?”

“आमी नाई जा.”शीलाताई नि डॉक्टर हसले.

000

शाळेच्या आणि कॉलेजच्या जीवनात एक हुशार विद्यार्थी म्हणून डॉक्टर प्रसिद्ध होते. त्यांनी एम.बी.बी.एस. झाल्यावर मेडिसिनमध्ये एम.डी. केलं आणि पुण्यातच काम करायचं ठरवलं.

६२-६३ सालचे दिवस. स्पेशालिस्टांचं आणि कन्सल्टेशन्सचं प्रस्थ त्या काळात इतकं वाढलं नव्हतं. त्यामुळं डॉक्टरांना जनरल प्रॅक्टिसही करावी लागे. नारायण पेठेतलं घर जुनं असलं तरी मजबूत असल्यामुळं पुराच्या तडाख्यातून वाचलं होतं. तिथं आपल्या राहत्या तळमजल्यावरच त्यांनी आपला दवाखाना थाटला.

शाळेतले ध्येयवादी संस्कार अजून पुसले गेले नव्हते. त्यामुळं आरंभी रुग्णांचा विचार ते पैशाची खाण असा करीत नसत. त्यांच्याकडे मोठ्या आपुलकीनं लक्ष देत. गरीबगुरिबांना कमी दरातही औषधं आणि सल्ला देत. परिणामी प्रॅक्टिस सुरू केल्या केल्या वर्षदीडवर्षांतच त्यांची कीर्ती झाली आणि जमही बसला. स्वाभाविकच पैशाचाही ओघ सुरू झाला. आणि…

000

पण, पैसा मिळू लागला तसा डॉक्टरांच्या वृत्तीतही पालट होऊ लागला. गरीब रुग्णांपेक्षा श्रीमंताकडे अधिक लक्ष दिलं तर कमी श्रमात अधिक, त्वरित आणि खळखळ न करता पैसा मिळतो, हे अर्थशास्त्रीय तत्त्व त्यांना उमगलं. आणि हे जसजसं त्यांनी कळू लागलं तसतसं त्यांचं धोरणही बदलू लागलं.

त्यांची काही गिऱ्हाइकं कँपात, काही डेक्कनवर रहात असत. त्यातल्या काही रुग्णांकडे ते व्हिजिटलाही जात. भरगच्च व्हिजिट फी आणि कन्सल्टेशन फी खिशात घालून येताना ते स्वतःवरच प्रसन्न होऊ लागले. त्यांतलीच पाचसहा घरं तर त्यांची कायमची बांधलेली असायची. त्यांच्या घरी आठवड्यातून एक व्हिजिट ठरलेलीच. त्यांचे वारही ठरलेले! आपण कन्सल्टंट आहोत, याचाही त्यांना विसर पडू लागला. केवळ पैसा मिळवणं हेच त्यांचं ध्येय बनलं. अर्थात त्या सर्व घरांत त्यांना यथोचित मानही मिळेच. पण मान काय त्यांना सगळेच देत असत. त्यांचं रोगाचं निदान आणि उपाय अगदी अचूक असत. पण, गरीब रुग्ण तितका पैसा कुठून देणार? तो त्या घरांतून त्यांना सहज मिळे.

000

“डॉक्टर, डॉक्टर,” चाळीसबेचाळीस वर्षांचा एक माणूस घाबऱ्या घाबऱ्या जिना चढून वर आला. “खाली दवाखाना बंद होता म्हणून वर आलो. माफ करा. पण लवकर चला हो आमच्या घरी. माझ्या मुलीनं काही तरी गिळलंय नि ती अगदी घाबरी झालीय.”
डॉक्टरांनी त्याच्याकडे आपादमस्तक पाहिलं, त्याच्या आर्थिक परिस्थितीचा अंदाज घेतला नि म्हणाले, “हे पहा. आता नऊ वाजलेत. मला दोन ठिकाणी व्हिजिटला जायचंय. तर मी तुमच्याकडे दहा वाजता येतो.”
“नको हो डॉक्टर. मी तुमच्या पाया पडतो. पण लगेच चला. वेळ घालवू नका.”
“हे पहा, पाया पडण्याची नाटकं नकोत. मला माझी ठरलेली व्हिजिट चुकवता यायची नाही मला. मी दहा वाजता येईन. नाही तर तुम्ही दुसरा डॉक्टर पहा.”
त्याच्या विनवण्यांकडे दुर्लक्ष करीत गाडीत बसून ते निघून गेलेसुद्धा. बिचारा!

नऊ ते दहा ह्या वेळांत बड्या घरच्या व्हिजिट संपवून डॉक्टर आपल्या दवाखान्यात येऊन बसत, एकेक पेशंट तपाशीत, तपासता तपासता त्याच्या आर्थिक परिस्थितीचा अंदाज घेत. त्यानुसार रुग्णाला आपुलकी आणि औषधं देत! दहापर्यंत सपाटून गर्दी होई. आणि काम संपायला निदान एक वाजेच.

000

पण, तो दिवस वेगळा असावा. बाहेरच्या व्हिजिट्स करून आणि लठ्ठ फी खिशात घालून ते दहा वाजता परत आले. दवाखान्यात जमलेली गर्दी पाहून सुखावलेही.
एकेक रुग्ण तपासता तपासता, त्यांचं एका माणसाकडे लक्ष गेलं. दाढी वाढलेली, दृष्टी भकास. पण, आपला नंबर आला तरी तो काही उठून डॉक्टरांकडे येत नव्हता. “तुमचं होऊ द्या. मी मागाहून भेटेन,” असं तो प्रत्येकाला सांगे. सर्व रुग्ण संपले, तरी तो बसूनच होता. शेवटी डॉक्टरांनाच राहवलं नाही. “अहो, काय होतंय तुम्हाला?” त्यांनी हाक मारून त्याला विचारलं.
न बोलता त्यानं एक कागद पुढं केला. डॉक्टरांनी पाहिलं. मृत्यूचा दाखला? “मला कशाला दाखवताहात?”
“नाव वाचा डॉक्टर.”
डॉक्टरांनी नाव वाचलं, “मंदाकिनी गोविंद तामणेकर, वय वर्षे ९, मृत्यूचे कारण अपघात, घशात वस्तू अडकल्यामुळे श्वास कोंडून मृत्यू.” डॉक्टरांनी वाचलं. पण, त्यांना उलगडा झाला नाही. त्यांनी प्रश्नार्थी मुद्रेनं त्याच्याकडे पाहिलं.
“ही माझी मुलगी. पंधरा दिवसांपूर्वी गेली. आमची आवडती होती. ती आता देवालाही आवडली. पण…” त्या माणसाचा कंठ दाटून आला. डॉक्टर त्रासले. त्याच्या ह्या निरर्थक बडबडीतून त्यांना काही उलगडा होईना. “डॉक्टर, एखाद्याचे प्राण वाचवणं आपल्या हाती असताना आपण ते वाचवले नाहीत, तर तुम्ही त्याला काय म्हणाल?” डॉक्टर गप्प राहिले. “तुम्ही मारलंत माझ्या मुलीला डॉक्टर.”
“काय बरळताय?”
“मी आलो होतो पंधरा दिवसांपूर्वी. पण लठ्ठ व्हिजिट फीच्या लोभानं तुम्ही माझ्याकडे दुर्लक्ष केलंत. आणि माझी मुलगी गेली. तिला वाचवणं तुमच्या हातात असूनही तुम्ही…” त्याला पुढं बोलवेना. तो धावतच बाहेर निघून गेला. सुन्न होऊन डॉक्टर बसून राहिले.
“हं,” सुस्कारा टाकून जरा वेळानं ते उठले.

पेशंट वेगळे, वयं वेगळी नि रोगही वेगवेगळे. पण, थोडयाफार फरकानं डॉक्टरांचं धोरण तसंच राहिलं.

000

“काय डॉक्टर, काय चाललंय? येऊ का आत?”
आवाज ऐकताच डॉक्टरांनी मान वर करून पाहिलं. “अरे, वागळेसाहेब? आपण? वा, वा! या की.” डॉक्टरांनी वागळ्यांचं तोंड भरून स्वागत केलं. “बोला, इकडं कुठं वाट चुकलात?”
“काही नाही, लग्नासाठी इकडच्या बाजूला आलो होतो. आमच्या फॅक्टरीतल्या मालपुरे अकौंटंटच्या मुलीचं लग्न होतं. जेवायला अर्धा तास वेळ आहे, असं कळलं. म्हटलं चला, आपले डॉक्टर जवळच राहतात. भेटावं.”
“काय म्हणते बाबांची प्रकृती? साठी उलटली असेल ना?”
“नाही अजून. अजून दोन वर्षं आहेत. दोन वर्षांनी साठी शांत करायचं म्हणत होते. तब्येत चांगली आहे. आता म्हातारपणाचा त्रास व्हायचाच तेवढा. त्याला कुणाचा इलाज नाही.”
“बरं पण, काय घेणार?”
“काही नको डॉक्टर. आता जेवायचंच आहे. पण खरं म्हणजे मी आलो होतो..” आजूबाजूला पहात कुणी ऐकू नये म्हणून हळू आवाजात ते बोलू लागले.
“बोला वागळेसाहेब, इथं कुणी नाही. आणि आता पेशंटही यायचे नाहीत कुणी. बोला.”
“तुम्ही अभ्यंकरांच्या बंगल्यातली जागा विचारीत होता ना? दोन खोल्या द्यायला तयार आहेत ते. तुम्हाला म्हणूनच हं फक्त. म्हणाले मलाही डॉक्टरांचा आधार होईल.”
“आणि भाडं?”
“दोनशे रुपये.”
“चालेल मला. नेमकं कुठं आलं? संभाजी उद्यानाकडे जायला लागलं की लगेच आहे ना?”
“बरोबर. मग सांगू त्यांना तुम्हाला हवीय जागा म्हणून?”

“मला मान्य आहे. हे दोनशे रुपये. देऊन टाका. संध्याकाळी मी भेटेन त्यांना.”

000

डॉक्टरांनी जंगलीमहाराज रस्त्यावर कन्सल्टिंग रूम सुरू केल्यापासून नारायण पेठेतल्या दवाखान्याकडे हळुहळू दुर्लक्ष व्हायला सुरुवात झाली. कारण, आता त्यांचा व्यवसाय सपाटून चालायला लागला होता. मग डेक्कनवर त्यांनी एक प्लॉट घेऊन बंगलाही बांधला.
वयाच्या तिशीच्या आतच इतकं यश मिळवणाऱ्या तरुणाकडे वधूपित्यांच्या नजरा वळल्या नाहीत तरच नवल. पण, डॉक्टर आता पैशाच्या मागं लागले होते. त्यामुळं जास्तीत जास्त श्रीमंत सासरा मिळवायचं त्यांचं धोरण होतं. त्याच दृष्टीनं त्यांनी निवृत्त जिल्हा न्यायाधीश सिकनीस यांची एकुलती एक मुलगी शीला वधू म्हणून निश्चित केली. सुदैवानं शीला सर्व दृष्टीनं अनुरूप होती. पण, वडील किंवा नवरा यांच्याप्रमाणं पैशाची लोभी नव्हती.
डॉक्टरांच्या पैशाच्या हव्यासामुळं त्यांचे लहानपणापासूनचे मित्रही हळुहळू दुरावू लागले. मुकेश पाटील हा त्यांचा अगदी पहिलीपासूनचा वर्गमित्र. तो साहित्यशाखेकडे वळला असला तरी दोघांची मैत्री सुदैवानं चालू राहिली होती. विषय वेगळे असले तरी रोज एकदा तरी भेटल्याशिवाय त्या दोघांनाही चैन पडायचं नाही. तेही एक आश्चर्यच होतं. डॉक्टरांचा पैशाचा अतिलोभ त्याच्या लक्षात आला. तेव्हा तो म्हणाला, “अरे डॉक्टरा, इतका लोभ बरा नव्हे रे. तुझ्या ज्ञानाचा सर्वांना उपयोग व्हायला हवा.”
“हे पहा मुक्या, सगळ्या जगाचा पत्कर काही मी घेतला नाही. गाडीलासुद्धा तीन वर्ग असतात. ज्याला जो वर्ग परवडतो त्यानंच तो जातो. तसंच आहे हे. माझ्याकडे येणं ज्याला परवडत असेल त्यानंच यावं. सर्वांनी माझाच सल्ला घ्यावा, असा माझा काही आग्रह नाहीये की.”
“पण, तू डॉक्टर आहेस, रेलवे नाहीस. जीव सर्वांचा सारखाच किमती असतो. तू अलीकडे इतकी बेपर्वाई दाखवतोस ते बरं नाही. मला कळलं की तुझ्या बेपर्वाईमुळं एक मुलगी घशात काही अडकून मेली म्हणून. मला तर धक्काच बसला ते ऐकून.”
डॉक्टर काहीच बोलले नाहीत. पण, मुकेशचं बोलणं त्यांना विशेष रुचत नव्हतं हे त्यांच्या चेहऱ्यावरूनच कळू येत होतं.
“माझा मित्र असा नव्हता,” दुखावलेल्या स्वरात तो पुढं म्हणाला, “कुठं हरवला माझा मित्र? तुला आठवतं? लहानपणी आपण शाळेतून परत येत होतो. एका मुलानं एअरगननं मारलेली चिमणी आपल्या पुढयात येऊन पडली. आठवतं का त्यावेळी तू किती कळवळलास? त्या मुलाला मारायला निघाला होतास, ढसढसा रडला होतास. एका चिमणीच्या मृत्यूमुळं ज्याचं हृदय कळवळलं तो माझा बालमित्र कुठं हरवला? अलीकडे तो नोटा आणि बँकबॅलन्समध्ये लुप्त झालाय का?”
तरीही डॉक्टर मख्ख चेहरा करून बसले होते. त्यामुळं तो चिडला. “अरे मी तुझ्याशी बोलतोय. तुला आवडत नाही का मी बोललेलं? स्पष्ट सांग. मला काहीही मिळवायचं नाही तुझ्टाकडून. तू माझा जिवलग मित्र म्हणून वाटतं. लोक तुला नावं ठेवतात ते मला ऐकवत नाही रे. अरे तू डॉक्टर झालास तेव्हा म्हणायचास ना की आपल्याकडे फार मोठी अनास्था आहे, गरिबांना कुणी वाली नाही. मी आता गरिबांची सेवा करीन. मी गरिबांचाच डॉक्टर होईन. तुझेच शब्द ना हे?”

तरीही डॉक्टर काही बोलेनात तेव्हा त्याचा संयम संपला. “येतो मी डॉक्टर. परत मी इथं यावं की नाही, याचाच विचार करतोय. आता इथं माझा मित्र रहात नाही. इथं आता…” त्याला पुढं बोलवेना. तो निघून गेला. पुन्हा कधीही न येण्यासाठी.

000

डॉक्टरांचं लग्न होऊन बारा तेरा वर्षं झाली तरी घरात मूल खेळलं नाही. त्यांचा स्वतःचा वेळ बराचसा कामात जाई. रुग्ण, त्यांचे आजार, हॉस्पिटलं, औषधं आणि नोटा यापायी त्यांना घराचासुद्धा विचार करायला फुरसत नव्हती. पण, भलामोठा बंगला शीलाताईंना खायला उठे. आणि काही झालं तरी मूल नसलेल्या स्त्रीला आपल्या जीवनाला परिपूर्णता आलीय असं वाटत नाही. शीलाताई अगदी सरळसाध्या मनाच्या होत्या. त्यांनी आपलं दुःख मनातल्या मनातच ठेवलं. पण त्यांच्या मनातली ती अपूर्णता त्यांच्या वागण्याबोलण्यातून डॉक्टरांना प्रथम हळुहळू आणि नंतर तीव्रतेनं बोचू लागली.
आपल्याला मूल नाही, ही खंत डॉक्टरांना नव्हती असं नाही. पण सकाळी साडेसातला बाहेर पडायचं, ठरलेल्या व्हिजिट्स द्यायच्या, पुन्हा आल्यावर दवाखाना. यात स्वतःचा विचार करायला त्यांना सवडच नसे. अलीकडे त्यांनी व्हिजिट्स कमी केल्या होत्या. तरीही व्यवसायाच्या आरंभी जोडलेली काही श्रीमंत घरं त्यांना काही सोडता यात नव्हती. आणि लठ्ठ फीचं आकर्षण सुटलं होतं थोडंच? त्यातच अलीकडे त्यांनी कँपातल्या रुग्णांच्या आग्रहावरून कँपातही कनसल्टिंग सुरू केलं होतं.
व्हिजिट्स झाल्या की नऊ वाजल्यापासून दुपारी एकदोन वाजेपर्यंत दवाखाना होताच. परत आल्यावर जेवण-विश्रांती झाल्यावर चार वाजल्यापासून पुन्हा कँपातल्या कन्सल्टिंग रूममध्ये बसत. साडेआठ-नवापर्यंत परत आलं की जेवण आणि झोप. विचार तरी केव्हा करणार? बिच्चारे!
वरवर जरी ते शीलाताईंची समजूत काढण्याचा प्रयत्न करीत असत, तरी विषय निघाल्यावर तेही व्यथित होत. नवसासायासांवर त्यांचा विश्वास नसला तरी नवस करायला त्यांनी शीलाताईंना आडकाठी केली नाही. पण, उशीरा का होईना, दोघांचं भाग्य उजळलं. डॉक्टर चाळीस नि शीलाताई पस्तीसच्या. त्यांना एक गोडशी मुलगी झाली.
मुलगी झाल्यापासून मात्र, डॉक्टरांच्या वागण्यात फरक पडला. आता ते जास्त जास्त वेळ घरीच काढू लागले. पाचच दिवस काम करून शनिवार-रविवार घरीच रहायचं त्यांनी ठरवलं.
सकाळी साडेसातला निघणं काही त्यांना थांबवता आलं नाही. पण दवाखाना बाराला बंद करून ते रुग्णांना दुसऱ्या दिवशी यायला सांगू लागले. डॉक्टरांवर श्रद्धा असल्यानं बिचारे निमूटपणं परत जात.
मुलीचं नाव हौसेनं जरी चित्रा ठेवलं होतं तरी डॉक्टर लाडानं तिला राणीच म्हणत. आणि अगदी फारच लाडात आले तर बाबी. दिसामासानं राणी वाढू लागली तसं डॉक्टरांना तिच्याशिवाय आणि तिला डॉक्टरांशिवाय चैन पडेनासं होऊ लागलं. सकाळी निघताना डॉक्टर चारचारदा डोकावून जात. पण ती काही उठलेली नसे. मोठ्या मुश्किलीनंच त्यांचा पाय निघे.
आपल्याला फोटोग्राफीची आवड असल्याचं डॉक्टरांना आता आठवलं. येताजेता राणीचे फोटो काढणं हा त्यांचा मोठा उद्योग झाला. दीडपावणेदोन वर्षांची झाली नि राणी बोबडं बोलू लागली. एकदम त्यांच्या मनात कल्पना आली. त्यांनी तिचं बोलणं ध्वनिमुद्रित करायला सुरुवात केली. पुढं ती मोठी झाली तरी तिचे फोटो काढणं गाणी ध्वनिमुद्रित करणं चालूच राहिलं. फक्त आता बोलण्याऐवजी तिची गाणी म्हणणं ते ध्वनिमुद्रित करू लागले.
राणी शाळेत जाऊ लागली. तिला पोचवायला एरवीच्या वारी त्यांना वेळ नसे. मग दोघांमध्ये एक करार झाला. शनिवारी पोचवायला नि आणायला डॉक्टरच पाहिजेत, असं ठरलं. एखादे वेळी त्यांना अचानक काही काम निघालं तरच यात बदल करायला तिची मान्यता असे! शनिवारी चार वाजता डॉक्टर नि राणी शहरभर फिरून येत.

राणीच्या दहाव्या वाढदिवसाला त्यांनी आपली कँपातली कन्सल्टिंग रूम बंद करून टाकली. फक्त जंगलीमहाराज रस्त्यावरची चालू ठेवली. तीही फक्त सकाळीच. यात रुग्णांची गैरसोय व्हायची. पण, डॉक्टरांना त्यांची पर्वा करण्याचं कारण काय? ‘ज्यांना माझी ट्रीटमेंट हवी असेल ते माझ्या सोयीनं येतील नाहीतर येणार नाहीत,’ ते म्हणत. इतकी गोड मुलगी साऱ्या जगात नसेल, याबद्दल त्यांची खात्री होती. तिला सोडून आपल्याला थोडा तरी वेळ रहावं लागतं याचंच त्यांना फार वाईट वाटे. पण, त्याला इलाज नव्हता. अर्थात, खरं तर आता प्रॅक्टिस करण्याचीही त्यांना गरज राहिली नव्हती, इतका पैसा त्यांनी एव्हाना मिळवून ठेवला होता.

000

“डॉऽक्टर, डॉऽक्टर,” एक दिवस राणी शाळेतून आली ती उड्या मारीतच. “आई, डॉक्टर कुठाहेत? आले ना घरी?”
“आलेत. पण झालं काय तुला एवढं?”
“हे काय आलेच डॉक्टर. डॉक्टर, आज शाळेत काय झालं असेल ओळखा पाहू.”
“तुझा गणितामध्ये पहिला नंबर आला असेल. दुसरं काय?”
“छट्. ते काही विशेष नाही. दुसरं काय ते ओळखा. नाही तर हरलो म्हणा.”
“बरं बुवा. हरलो.”
“मला लंगडीच्या टीममध्ये घेतलंय नि मीच कॅप्टन आहे संघाची.”
“काय सांगतेस बाबी? खरंच?”
“हे काय? ताईंनी पत्रच दिलंय. नि तुमची सही मागितलीय.”
प्राथमिक शाळांच्या आंतरशालेय स्पर्धांत लंगडीच्या खेळात राणीला संघाचं नायक म्हणून निवडल्याचं कळल्यावर डॉक्टरांचं मन अभिमानानं भरून आलं. आणि त्या स्पर्धेत तिची शाळा अजिंक्य ठरून तिच्या शाळेला जेव्हा ढाल मिळाली, तेव्हा तर तिला कुठं ठेवू नि कुठं नाही, असं झालं.
नंतर तर हे दरवर्षीचंच झालं. दरवर्षी राणीनं ढाल जिंकून आणायची हे तर ठरल्यासारखंच झालं. अगदी प्रशाळेत गेल्यावरसुद्धा तिचा खेळ तितकाच चांगला राहिला. किंबहुना सुधारतच गेला. ती लंगडी घालीत असेल तर झपाटयात सगळे गडी बाद करी. आणि खेळत असली तर क्वचितच बाद होत असे. एका वर्षी शनिवार असल्यानं डॉक्टरही तिचा खेळ पहायला जाऊ शकले. तेव्हा मोठ्या ताईंनी त्यांचं समक्ष अभिनंदन केलं.
“अभिनंदन डॉक्टर. तुमची मुलगी शाळेचं भूषण आहे आमच्या.”

“थँक्यू ताई,” यापेक्षा त्यांना अधिक बोलवेना. तेव्हापासून तर राणी म्हणजे डॉक्टरांच्या काळजाचा तुकडाच झाली.

000

पंडितांचे वडील फारच आजारी झाल्यामुळं डॉक्टरांचा संध्याकाळचा सगळा वेळ रुबीतच गेला. त्यांच्याशिवाय पंडितांच्या घरी कुणाचं पानही हलत नसे. त्यातल्या त्यात वडिलांचा तर त्यांच्यावर फारच लोभ होता. “डॉक्टर, मला मरणसुद्धा तुमच्या हातूनच येऊ द्या.”
“छान म्हणजे माझी अपकीर्ती!”
“तसं नाही हो.” असा संवाद नेहमीच दोघांचा व्हायचा. आणि योगही तसाच असावा. त्या दिवशी पंडितांना भेटायला डॉक्टर रुबीत गेले आणि पंडितांनी त्यांच हात धरला. “डॉक्टर, आता आमचं तेल संपलं.”
डॉक्टरांनीही खूप खटपट केली. पण वृद्धपणानं त्यांच्या सर्व शक्तीच संपुष्टात आल्या होत्या. त्यामुळं यशाची शक्यता नव्हतीच.
सर्व सोपस्कार होईतो त्यांना परतायला दहा वाजून गेले. “राणी किती वाट पहात होती तुमची. आज शाळेतून आली ती रडतच आली.”
“असं? काय झालं बाबीला?”
“तिचं म्हणणं, तिला लंगडीचं कॅप्टन तर केलंच नाही. पण संघातही घेतलं नाही तिला.”
“काय म्हणतेस? अग, गेल्याच वर्षी नाही का मोठ्या ताई म्हणाल्या की ती आमच्या शाळेचं भूषण आहे म्हणून?”
“तुम्ही उद्या जाऊन भेटता का?”
“अग, पण…”
“तुमच्याशिवाय ती ऐकायची नाही.”
“ठीक आहे. बघतो उद्या दुपारी.”
दुसऱ्या दिवशी दवाखाना जरा लवकरच बंद करून डॉक्टर राणीच्या शाळेत गेले. गाडी लावून ते थेट मुख्याध्यापिकांच्याच खोलीत गेले.
“या, या, डॉक्टर. मला वाटलंच होतं तुम्ही याल म्हणून. नाहीतर मीच बोलावणं पाठवणार होते. बसा नं.”
“काय झालंय मॅडम? लंगडीमधली एवढी पटाईत मुलगी असूनही – माझी मुलगी म्हणून म्हणत नाहीये. तुम्ही तिला संघातही घेतलं नाहीत?” डॉक्टरांचा स्वर काहीसा चिडका झाला होता.
“एक मिनिट डॉक्टर,” असं म्हणून त्यांनी शिपायामार्फत खेळाच्या शिक्षिकेला बोलावून घेतलं. त्या आल्यानंतर त्यांनी त्यांना डॉक्टर का आलेत ते सांगितलं.
बाई म्हणाल्या, “नमस्कार डॉक्टर. डॉक्टरसाहेब, रागवू नका. चित्राला संघात घ्यायचं नाही, असं आमचं मुळीच मत नाही. उलट तिला घेता आलं नाही, याचं मलाच फार वाईट वाटलं. पण, तुम्ही तिच्याकडे जरा अधिक लक्ष द्यायला हवं.” कसं सांगावं ते त्यांना कळत नव्हतं. म्हणून त्या आडून आडून बोलत होत्या.
“म्हणजे?” डॉक्टर चिंतेत पडले.
‘एका सपाट्यात संपूर्ण संघच्या संघ बाद करणारी मुलगी ह्यावेळी एकाही मुलीला बाद करू शकली नाही. काल आम्ही निवड केली. आणि कधीही बाद न होणारी ही मुलगी, पहिल्या फटक्यात बाद झाली. मी विचारलं काही होतंय का तुला? बरं नाही का? आणि जवळ बोलावलं. हात लावला तर तिला ताप होता. ती म्हणाली की, बाई मला अलीकडे फार लवकर दम लागतो, पळवतही नाही फार. तुम्हीच जरा पहा ना डॉक्टर.”
मुख्याध्यापिका बाईंनी चित्राच्या वर्गावर निरोप पाठवून तिला बोलावून घेतलं.  “डॉक्टर?” त्यांना पहाताच ती हर्षानं ओरडली. अन मग आपण मोठ्या ताईंच्या खोलीत आहोत, हे पाहताच तिनं जीभ चावली.
डॉक्टरांच्या सराईत नजरेनं ओळखलं, काही तरी गडबड आहे. तिचे डोळेच त्यांना निस्तेज वाटले. ती जवळ आल्यावर हात लावला तर तिला तापही असल्याचं त्यांच्या लक्षात आलं.
“मॅडम, मी हिला घेऊन जाऊ का?”
“अवश्य,” तिचं दप्तर आणायला त्यांनी शिपायाला पाठवलं.
गाडीत डॉक्टरांच्या मांडीवर डोकं ठेवून ती निजूनच होती. घरी आल्यावर डॉक्टरांनी तिला उचलून आत आणलं नि कॉटेवर ठेवलं. बॅगेतून स्टेथास्कोप आणि थर्मामीटर आणायला त्यांनी शीलाताईंना सांगतलं.”ताप ९९ च आहे. पण नाडी फार वेगानं चाललीय,” ते शीलाताईंना म्हणाले. “क्रोसीन सिरप घेऊन ये. तीन तासानं चमचा चमचा देऊ तिला आजचा दिवस.”
तीनचार दिवस तिला शाळेत जाता आलं नाही. पण, ताप उतरला होता. थोडा अशक्तपणा असल्यानं डॉक्टरांनी तिला आणखी विश्रांती घ्यायला सांगितलं.
नंतरसुद्धा आठवडाभरच ती शाळेत गेली असेल नसेल. पण, एक दिवस तिला बाईंनीच घरी आणून सोडलं. “शाळेतच तिला हुडहुडी भरून ताप आला,” त्या म्हणाल्या. “म्हणून मी तिला घरीच घेऊन आले.”
बाई गेल्यावर शीलाताईंनी डॉक्टरांना उठवलं. त्यांनी चौकशी केली तापही पाहिला. १०१ ताप होता. “बहुधा मलेरिया असावा,” ते म्हणाले. “अलीकडे डासही फार झालेत. क्लोरोक्वीन देऊ या. कडू असतं बरं का बाबी. क्रोसीन सिरपसारखं गोड नसतं. मी तुला कितीदा तरी सांगितलंय मच्छरदाणी लावायला. पण, तू ऐकतच नाहीस. आता लावशीलना?” खरं तर डॉक्टरांच्या मनात पाल चुकचुकली होती. पण, मनुष्य आपल्याला आवडतील तसेच निष्कर्ष काढतो नाही का?
राणीनं मानेनंच होकार दिला. क्लोरोक्वीननं ताप उतरला. पण दोनतीन आठवडे गेले नसतील तोच पुन्हा ताप भरला. गोळी दिल्यावर उतरला. पण पुन्हा भरला तो जास्तच भरला. संध्याकाळी उतरला. नि तिसरे दिवशी पुन्हा भरला. डॉक्टरांना टायफाईडचा संशय आला. पण जुलाब होत नसल्यानं त्यांनी प्रथम तपासणी करून आणायचं ठरवलं. थोडेफार अमीबा सापडले. तरीही त्यांनी अँपिसिलीन सुरू केलं. “चौदा दिवसांचा कोर्स देऊया,” डॉक्टर म्हणाले, पण त्यांच्या स्वरातली चिंता शीलाताईंनाही जाणवली.
“किती दिवस झाले हो? बरं वाटतं न वाटतं तो पुन्हा ताप भरतो.” चौदा दिवसांनंतर तिचा ताप पूर्ण उतरला. डॉक्टरांनी सुटकेचा निःश्वास टाकला. मात्र इतक्या दिवसांच्या तापानं ती फारच अशक्त झाली होती. तिची शाळा तर बुडलीच. परीक्षा बुडली आणि संमेलनातही तिला भाग घेता आला नाही. प्रत्येक वर्षी तिचं गाणं असायचंच. यावर्षी…
“काय झालं बाबी?” तिला रडताना पाहून डॉक्टरांनी विचारलं.
“मला संमेलनाला जायचंय.”
“हॅत्तेच्या इतकंच ना? जाऊ या की.” मग डॉक्टर नि शीलाताई तिला घेऊन शाळेत गेले. राणीला खूपच आनंद झाला. पण दोन तास झाले नि तिला बसवेना. “डॉक्टर, आपण घरी जाऊया. मला बसवत नाही. कंबर फार दुखतेय.”
डॉक्टर सचिंत झाले. कसल्या तरी अशुभाच्या शंकेनं त्यांचं मन थरारलं. अज्ञानात आनंद असतो म्हणतात. पण, डॉक्टरांना तुमच्याआमच्याहून जरा जास्तच ज्ञान असतं. आणि मन चिंती ते वैरीही न चिंती, असल्यामुळं ते जास्तच सचिंत झाले. काही न बोलता ते तिला घेऊन घरी आले.
डॉक्टर स्वतः तर प्रख्यात डॉक्टरच. त्यामुळं त्यांचे कित्येक वर्गमित्रही राणीला तपासून गेले. नाना प्रकारच्या शंकांनी सगळे गोंधळून गेले. पण, राणीच्या आजाराचं कुणालाच निदान होईना. पुष्कळ प्रकारच्या शंका आणि नाना तऱ्हेचे उपाय. पण कशानंच राणीचा आजार हटायला तयार नव्हता. डॉक्टरांचे मित्र सगळी धावाधाव करीत होते. डॉक्टर मात्र हतबल होऊन बसून होते. एका क्षणी ते खुर्चीत बसत, तर दुसऱ्या क्षणी उठून तिच्या उशाशी येत. तिसऱ्या क्षणी खिडकीतून बाहेर बघत.
खिडकीतून बाहेर बघताना एक दिवस त्यांना मुकेश पाटील येताना दिसला. त्यांना जरा हायसं वाटलं. आणि ते धावतच बाहेर गेले. मुकेश आल्या आल्याच त्याचा हात पकडून ते नुसतेच उभे राहिले. त्यांना बोलवतच नव्हतं. पण त्यांच्या हात पकडण्यावरनं, राणीचा आजार साधासुधा नसावा, असं त्याच्या लक्षात आलं.
“कशी आहे राणी?” त्यानं विचारलं.
“मुक्या…मुक्या,” डॉक्टरांना बोलवेना. “मुक्या त्या मुलीच्या बापाचा शाप भोवतोय कारे मला?”
“राणी कुठाय? मला दाखव.” डॉक्टरांना सावरतच तो राणीच्या खोलीकडे निघाला. हॉस्पिटलात आणल्यापसून दोन महिने ती जवळ जवळ गुंगीतच असे. डॉक्टरांची प्रॅक्टीस तर बंदच होती. पहिले दोन दिवस ती मधून मधून डोळे उघडून केविलवाण्या नजरेनं डॉक्टरांकडे पाही.
“आज संबंध दिवसात तिनं एकदाही, डोळे…” डॉक्टरांना पुढं बोलवेना. मुकेशनं त्यांच्या खांद्यावरनं हात घालून सावरायचा प्रयत्न केला. राणीची शेवटची नजर विसरणं त्यांना शक्यच नव्हतं.

मुकेश आणि शीलाताई त्यांना सावरायचा खूप प्रयत्न करीत पण, ते आपले येता जाता, “नाही, नाही,” अशा अर्थाची मान हलवीत. चार दिवसांनी डॉक्टर आणि शीलाताई, फक्त दोघंच. घरी आले नि ते मटकन पायरीवरच बसून राहिले.

000

डॉक्टरांना सावरायला पुष्कळ महिने लागले. त्यांनी कँपातली आणि डेक्कनवरची अशा आपल्या कन्सल्टिंग रूम्स बंद करून टाकल्या. राणीच्या आठवणी त्यांना बंगला नकोसा करून टाकीत. म्हणून त्यांनी तोही  विकून टाकला. नि ते पुन्हा आपल्या नारायण पेठेतल्या घरात आले.
त्यांना माणसांत आणायला काय करावं ते मुकेश नि शीलाताईंना कळेना. एक दिवस मुकेशला एक कल्पना सुचली. तो शीलाताईंना म्हणाला, “वहिनी, राणीची गाणी टेप केलीत ना ह्यानं. ती काढा पाहू. आपण लावून पाहू.” शीलाताईंनी टेप काढल्या राणीची गाणी लावली. त्यासरशी डॉक्टर ओरडले, “राणीऽऽ.” आणि ढसढसा रडू लागले.

मुकेशनं वहिनींना एका बाजूला घेतलं आणि म्हटलं, “आता हा ताळ्यावर येईल. राणीच्या आठवणी विसरणं तर शक्यच नाही. पण…”

000

डॉक्टरांनी आपला दवाखाना आता सताड उघडा टाकला. ते शीलाताईंना म्हणाले, “कुणीही यावं. माझ्या ज्ञानाचा मला काहीच उपयोग झाला नाही. ज्यांना होईल त्यांना मी साह्य करायला तयार आहे.”
त्यांच्या दवाखान्याला आता ठराविक वेळ अशी राहिली नाही. उलट तासन् तास रुग्ण तपासण्यात, औषधं लिहिण्यात डॉक्टर घालवू लागले. दवाखान्यात त्यांनी सर्वत्र राणीची छायाचित्रं लावली. तिथंच त्यांचा दिवसाचा बराच वेळ जात असे. रुग्ण नसतील तेव्हा राणीच्या छायाचित्रांचा कुठला ना कुठला संग्रह ते पहात बसत. पाहत पाहता त्यांचे डोळे भरून येत. तेवढ्यात कुणी रुग्ण आला की डोळे पुसून ते पुन्हा कामाला लागत. डॉक्टरांना विरंगुळयाचं आणखीही एक साधन होतं. राणीच्या गाण्यांच्या ध्वनिफिती ते सारख्या लावीत. तिचं बालपण त्यांतूनही त्यांना ऐकू येत राहिलं. छायाचित्र पाहताना आणि टेप ऐकताना त्यांची समाधी लागे. त्यांच्या त्या समाधीत व्यत्यय न येईल अशा बेतानं शीलाताई त्यांच्याजवळ बसत आणि त्यांच्या बरोबरीनं अश्रू ढाळीत.
बालपणाची बोबडी बडबड, बालवाडीतली बडबडगीतं, मोठेपणींच्या कविता, वर्गातल्या कविता, गाणं शिकायला लागल्यावरचं गाणं, तिच्या असंख्य ध्वनिफिती त्यांच्याकडे होत्या. रुग्णांशी जे काही बोलावं लागे त्या व्यतिरिक्त बाकी ते काही बोलतच नसत. बोललेच तर एकच वाक्य, “फुकट, फुकट आहे माझी विद्या.” बस्स. शीलाताईंशीही ते काही बोलत नसत. त्या त्यांच्याशी नाना प्रकारानं बोलायचा प्रयत्न करीत पण, त्यांची गाडी एकाच रुळावरून चाले, “माझ्या विद्येचा मला काडीचाही उपयोग नाही.”
त्यांनी राणीची टेप लावली. आणि डोळे मिटून स्वस्थ पडले. टेप वाजत होती नि त्या दोघांचे डोळे पाझरत होते…..
ऑल द किंग्ज हॉर्सेस अँड ऑल द किंग्ज मेन
कुडन्ट पुट हम्प्टी डम्प्टी टुगेदर अगेन।

(माझा एक चुलत भाऊ एका औषध कंपनीचा प्रतिनिधी होता. त्यानं मला एका डॉक्टरांची कथा थोडक्यात सांगितली. त्यावरून ही कथा मला सुचली. )

(पूर्वप्रसिद्धी – ‘वाङ्मयशोभा‘ दिवाळी १९८३ )
प्रा. मनोहर रा. राईलकर   
railkar.m@gmail.com
9822067619
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

शब्द – शब्द – शब्द 

नाकी नऊ येणे 

डॉ. उमेश करंबेळकर  

     लहान बाळाला घरी आजीकडे सोपवून लेक व सून बाहेर खरेदीला किंवा नाटकाला जातात. घरी आल्यावर त्यांच्याकडे आजी त्रासिक चेहऱ्याने नातवाची, “तुम्ही गेल्यावर ह्यानं इतका धिंगाणा घातलाअगदी नाकी नऊ आले,” अशी तक्रार करते. हा प्रसंग तसा घराघरांतून घडताना आढळतो.

     ह्यातील ‘नाकी नऊ येणे’ ह्या वाक्-प्रचाराचेअतिशय दमणेकंटाळणेश्रमाने थकणे असे अर्थ शब्दकोशात दिलेले आहेत. तसेच मरणाच्या दारी असणेनऊ इंद्रियांची शक्ती नाकात येणे असाही अर्थ दिलेला आहे.

     ‘राजहंस प्रकाशना’च्या ‘ग्रंथवेध‘ (जून २००६) च्या अंकातील भाषाविचार या सदरात डॉ. सदानंद बोरसे यांनी ‘नाकी नऊ येणे’ यात नऊच का ? एक-दोन किंवा सात-आठ का नाहीपुन्हा ते नऊ नाकीच का ?’ अशी या वाक्-प्रचारासंदर्भात विचारणा केली होती.

     विशेष असे की त्यावर मुलुंड येथील रवींद्र काळे या वाचकाने पत्र लिहून या वाक्-प्रचाराविषयीची वा.गो.आपटे लिखित ‘मराठी भाषेचे संप्रदाय व म्हणी’ या पुस्तकातील माहिती दिली. ती अशी की ‘नाकी नऊ य़ेणे’ यातील नऊ म्हणजे आपल्या शरीराची दोन डोळेदोन कानदोन नाकपुड्याएक तोंडएक गुद व एक मूत्रद्वार ही नऊ द्वारे. या सगळ्यांच्या शक्ती एका केंद्रात म्हणजे नाकात उतरणे. त्यावरून फार त्रास होणेमोठी दगदग करावी लागणे या अर्थाने ‘नाकी नऊ येणे’ हा वाक्-प्रचार रूढ झाला.

     पण मला मात्र ही व्युत्पत्ती तितकीशी पटत नाही. याचे कारण ह्या नऊ दारामंध्ये नाकपुड्यांची संख्या दोन आहे. साहजिकच उर्वरित दारांची संख्या सात होते.  त्यामुळे नाकी सात आले असा वाक्-प्रचार रूढ व्हायला हवा. कारण नाकाच्या ठिकाणी नाकाची शक्ती येते असे म्हणणे अर्थहीन ठरते. त्यामुळे ही व्युत्पत्ती पटत नाही. वास्तविक शरीरातील मल बाहेर टाकला जाणारी नऊ द्वारे एवढाच मर्यादित अर्थ त्यांचा आहे. इंद्रिये म्हणून त्यांचा उल्लेख  नाही.

     खरं म्हणजे मानवी शरीराची पंच ज्ञानेंद्रिये व पंच कर्मेंद्रिये आयुर्वेदात वर्णिलेली आहेत. काननाकडोळेजीभ व त्वचा ही पंच ज्ञानेंद्रियांची अधिष्ठाने आहेत तर हातपायवाणीशिस्न आणि गुद ही पाच कर्मेंद्रिये आहेत.( संख्या संकेत कोश- श्री.शा.हणमंते).

     माणूस जेव्हा मरणासन्न होतो तेव्हा त्याच्या ह्या दहाही इंद्रियांची शक्ती क्षीण होते. त्याचे हातपाय निश्चल असतातबोलता येत नाहीऐकू येत नाहीडोळे थिजलेले असतातस्पर्श-चव कळत नसतेमलावर ताबा नसतोफक्त त्याचा श्वास मंद गतीने चालत असतो. जणू काही इतर सर्व इंद्रियांची शक्ती नाकाच्या ठायी एकवटलेली असते. जेव्हा तो शेवटचा श्वास सोडतो तेव्हा ती शरीराबाहेर पडते व माणूस मृत होतो असे समजले जाते. म्हणूनच पूर्वीच्या काळीजेव्हा स्टेथोस्कोपसारखे उपकरण नव्हतेतेव्हा माणूस मेला की नाही हे कळण्यासाठी त्याच्या नाकाजवळ सूत धरत. श्वासोच्छवास चालू असेल तर सूत हालत असे. सूत स्थिर राहिले तर श्वास थांबला म्हणजेच पर्यायाने माणूस संपला असे समजले जाई.

     मरणासन्न अवस्थेत नाकाला किती महत्व असते हे त्यावरून समजते. 

     आता ‘नाकी नऊ येणे’ या वाक्-प्रचारातील नऊ ही नवद्वारे नसून नाकाव्यतिरिक्त उरलेली चार ज्ञानेंद्रिये व पाच कर्मेंद्रिये आहेत म्हणून त्यांची संख्या नऊच आहे हे स्पष्ट होते आणि ती नाकीच का येतात याचेही उत्तर मिळते.

 – डॉ. उमेश करंबेळकरसातारा.

umeshkarambelkar@yahoo.co.in

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

लक्षणीय 

मुंग्या 

मुंग्या हा नेहमी आपल्या सर्वांचा कुतूहलाचा विषय असलेला कष्टाळू प्राणी आहे.

 
 

Dorylus Fulvus ant

सर्वात मोठी मुंगी :- साहजिकच फुल्व्हस ड्रायव्हर (Dorylus fulvus ) जातीची राणी मुंगी, तिची जेव्हा पूर्ण वाढ झालेली असते, तेव्हा तिची लांबी ५ सेंटीमीटर ( २ इंच) भरते. या जातीच्या कामकरी मुंग्या मात्र २.५ मिलीमीटर ( एक दशांश इंच ) लांबीच्या असतात. या जातीच्या पंख नसलेल्या मोठ्या आकाराच्या मुंग्या आपल्या कामकरी मुंग्यांच्या बरोबर स्थलांतर करण्यासाठी प्रवास करतात आणि नवीन वसाहती वसविण्यासाठी त्यांचे गट विभागले जातात.

सरासरीने सर्वात मोठ्या आकाराची मुंगी :- मुंग्यांच्या वसाहतीत मुंग्यांच्या विविध जातीनुसार त्यांच्या आकारात कमीअधिक फरक आढळून येतात. राणी जातीच्या मुंगीचा आकार हा सर्वसाधारण मुंग्यांच्या मानाने  खूपच मोठा असतो आणि कामकरी जातीच्या मुंग्या आकाराने थोड्या कमी पण मोठ्या असतात.

मुंग्याच्या जाती कोणत्या असे पाहिले तर कामकरी, सैनिक, उडणा-या आणि राणी या ठळक जाती आहेत. ब्राझील व पेरू तसेच समुद्र किना-यावरील Guyana  या देशातल्या अमेझॉन वर्षावनांमध्ये  आढळणा-या मुंग्यांचे आकार मोठ्ठे असतात. सरासरी १.३ इंच ( ३.३ सेंटीमीटर ) लांबी असते.

Myrmecia Brevinoda ant

 
सर्वात मोठी कामकरी मुंगी :- या असतात ऑस्ट्रेलियन बुलडॉग मुंग्या ( Myrmecia brevinoda ) यांची लांबी मोजली तर ती दीड इंच म्हणजे ३.७ सेंटीमीटर भरते. परंतु या मुंग्यांमध्ये समाज उभारणीची जाणीव नसते. त्यांची उत्क्रांती होत असली तरी त्या अद्यापही समूहाने वावरण्या इतपत खंबीर झालेल्या नाहीत. ऑस्ट्रेलियन बुलडॉग मुंग्या पृष्ठ ८२

आजवर आढळलेल्या सर्वात मोठ्या आकाराच्या मुंग्यांच्या जाती :-   जर्मनीमधील मेस्सेल विभागात आढळलेल्या पुरातन अवशेषांवरून  युरोपातील ५० दशलक्ष वर्षांपूर्वीच्या राणी जातीच्या मुंग्या  या ६ सेंटीमीटर ( २.४ इंच) लांबीच्या होत्या आणि त्यांच्या पंखांचा विस्तार १५ सेंटीमीटर ( ५.९ इंच ) एवढा होता.

सर्वात लहान मुंगी :- श्री लंका येथील Cerebra bruni या जातीची कामकरी मुंगी अत्यंत छोटी असून तिची लांबी ०.८ मिलीमीटर ( ०.०३ इंच) आहे.  सर्वात लांबोड्या कामकरी मुंगीहून हे मुंगी ४६ पट छोटी आहे. या छोटुकल्या मुंगीची जाडी आपल्या क्रेडिट कार्डच्या जाडीएवढी आहे.

जलचर मुंग्या :-  क्वीन्सलँड, ऑस्ट्रेलिया आणि पापुआ न्यू गिनी तसेच न्यू कॅलेडोनिया येथील बेटावरील Polyrhachis sokolova या जातीच्या मुंग्या प्रामुख्याने तेथिल खारफुटीच्या प्रदेशात राहतात. त्यांचे सारे जीवन तेथे येणा-या लाटांवर अवलंबून असते. त्यांची घरटी अशा प्रकारे बांधलेली असतात की त्यान्ची अंडी सुरक्षित राहावी तसेच कामकरी मुंग्यांना कितीही काळ लागला तरी पाण्याखाली पोहून राहण्याची ताकद विकसित झालेली असते.

Odontomachus Bbauri ant

 

जलद चालणा-या  स्वयंभू सर्वभक्षक मुंग्या :-  दक्षिण अमेरिकेतील Odontomachus bauri अर्थात trap jaw असलेल्या मुंग्या चालण्याच्या बाबतीत चपळ असून त्यांचा वेग २०९ फूट प्रति सेकंद ( ६४ मीटर्स प्रति सेकंद ) असतो.

@@@
संदर्भ : गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्सवरून साभार
अनुवाद : अनामिक  
छायाचित्रे : विकिपेडिया आणि  अँटिविकीवरून  साभार
***

ऐसपैस

३५

हर्षद सरपोतदार 

कायदा गाढव नसतो ! 

मला आपला कायदा फार आवडतो.
कारण तो पाळला नाही तरी चालतो.
एखादा सीए आणि एकदोन वकील हाताशी असले;
म्हणजे या देशात खूप काही करता येतं.
तुम्ही रहदारीचे नियम मोडलेत
तरी कुणी पकडत नाही.
लाच खाल्लीत, कर बुडवलात,
काळा पैसा निर्माण केलात, बेनामी प्रॉपर्टी घेतलीत;
तरी कुणी वाकडं करू शकत नाही.
खून, बलात्कार, खंडणीखोरी करूनसुद्धा
तुम्ही जामीनावर सहज सुटू शकता.
बँकांची कर्जं बुडवलीत तरी फारसं बिघडत नाही.
इंग्लंड किंवा थायलंडमध्ये जाऊन मजेत राहू शकता.
याचं मुख्य कारण म्हणजे आपले पोलीस आणि सरकारी अधिकारी.
त्याचप्रमाणे राजकारणी आणि न्यायमूर्तीही.
हे सगळे खूप खूप मायाळू असतात.
ते लागेल ते सगळं सहकार्य आपल्याला कायम देतात.

मात्र काही माणसांना हे आवडत नाही.

दाऊद किंवा टायगर मेमन मिळत नाहीत,
म्हणून साध्याभोळ्या चेहऱ्याच्या याकूबला फाशी दिलं जातं.
अनेक खून करूनही अरुण गवळी मजेत जगत राहतो.
माओवाद्यांऐवजी पोलीस किंवा लष्करावरच खटले भरले जातात.
अशा दहापाच कारणांसाठी ते चिडतात.
‘कायदा गाढव असतो’ म्हणतात.
पण मला हे पटत नाही.
कायदा गाढव नसतो असं माझं मत आहे.
हे मत फार पूर्वी- म्हणजे माझ्या लग्नाआधीच- बनलं आहे.
(लग्नानंतर अनेक बाबतीत मी स्वतः ‘गाढव’ ठरलो असलो,
तरी हे मत शहाणपणाचं आहे.)

 

माझ्या ‘बॅचलर लाईफ’ मधली गोष्ट.
त्यावेळी मी ‘फोंडा लॉज’वर रहात होतो.
अनेक मित्र तिथे यायचे.
खाणं, पिणं, ट्रेकिंग वगैरे गोष्टी आम्ही करायचो.
त्यासाठी वर्गणी काढायचो.
पण मुख्य आकर्षण म्हणजे गप्पा.
त्यासाठी एक संस्था स्थापन करावी असं आमच्या मनांत आलं.
आमच्या म्हणजे माझ्या नि भाई बिद्रीकरांच्या.
इंग्लंडमध्ये ‘गॅरीक क्लब’, ‘द अदर क्लब’ वगैरे क्लब पूर्वी विख्यात होते.
त्याच धर्तीवर एक क्लब स्थापन करायचं ठरवलं.
नांव ठरलं ‘फोंडा लॉज क्लब’.
मीटिंगमध्ये सगळ्यांना ते मान्य झालं.
‘कंजूस’ म्हणून प्रसिद्ध असणारा माझा रूमपार्टनर गणपुलेही त्यात होताच.
पण ‘वर्गणी’ काढावी लागणार हे कळल्यावर तो ‘नको’ म्हणायला लागला.
शेवटी भाई मदतीला धावले.
त्यांनी लोकशाही पद्धतीने गणपुल्याची समजूत घातली.
तेव्हा मात्र वर्गणी द्यायचं गणपुल्याने मान्य केलं.
(मग मागच्या बाजूने पिरगाळलेला त्याचा हात भाईंनी सोडला.)

 

क्लब स्थापन करण्यासाठी काही कायदेशीर पूर्तता करावी लागते का हे माहीत नव्हतं.
म्हणून एखाद्या वकिलाला ‘फी’ देऊन त्याचा सल्ला घेऊ असं मी म्हणत होतो.
पण भाईंना होता होईल तो ‘फुकटचा’ सल्ला हवा होता.
‘अरे तुझा तो विराम हॉटेलवाल्याचा भाऊ वकील झालाय ना ? त्यालाच विचारू !’
भाई म्हणाले.
नजीकच्या ‘विराम’ हॉटेलमध्ये त्यावेळी मी महिन्याच्या ‘उधारी’ने चहानाश्ता करायचो.
ते हॉटेल दोन ‘उडपी’ भाऊ आपल्या मेहुण्याच्या मदतीने चालवायचे.
त्या दोघांचा धाकटा भाऊ कोपऱ्यातल्या एका टेबलावर ‘टाइमपास’ करत बसलेला नेहमी दिसे.
गिड्डा, स्थूल, मोठ्या कानांचा नि तरुण वयातच टक्कल पडू लागलेला.
तो ‘लॉ’ करत होता, पण त्याचे बंधू नि मेव्हणा त्याला फारशी किंमत देत नसत.
एक दिवस वकिलीची परीक्षा पास झाल्याचे पेढे त्याने वाटले.
त्यावेळी योगायोगाने मी तिथे चहा पीत बसलो होतो. (उधारीवरच !)
मी त्याचं अभिनंदन केलं आणि सहज म्हणून नंतर हे भाईंना बोललो.
त्याबरोबर ‘त्यालाच विचारू !’ म्हणून ते माझ्या मागे लागले.
‘अहो, पण तो भंपक आहे असं त्याच्या भावांचं मत आहे !’ मी समजावून सांगायचा प्रयत्न केला.
‘भंपक तर भंपक !’ भाई म्हणाले, ‘काय फरक पडतो ?
नाहीतरी तू नि मी भंपक आहोत असंच आपल्या दोघांच्याही वडिलांचं मत आहे ना ?’
भाईंच्या या प्रश्नावर मी निरुत्तर झालो.
आणि मुकाटपणे त्यांचा प्रस्ताव मान्य केला.

 

दुसऱ्या दिवशी सकाळी भाईंसह ‘विराम’मध्ये गेलो.
अपेक्षेप्रमाणेच हॉटेलच्या गार्डनमध्ये वकीलसाहेब ठरलेल्या टेबलापाशी बसले होते.
‘गुड मॉर्निंग ! बसू का जरा ?’ समोरची खुर्ची ओढत भाईंनी प्रसन्न वदनाने (म्हणजे खोटंखोटं हसत) विचारलं.
‘ओहोहो ! बाय ऑल मीन्स !’ वकीलमहाशयांनीही तोंड भरून स्वागत केलं.
मी भाईंची ओळख करून दिली.
‘हो, पाहतो मी यांना तुमच्याबरोबर !’ असं बोबड्या स्वरांत म्हणत तोंडातली सिगारेट त्यांनी शिलगावली.
‘बोला ! काय काम ?’ सिगारेटचे एकदोन झुरके घेऊन भाईंच्या तोंडावर धूर सोडत त्यांनी विचारलं.
‘एका बाबतीत तुमचं जरा मत हवं होतं-‘ भाईंनी चतुराईने ‘सल्ला’ न विचारता ‘मत’ विचारलं.
(कारण ‘सल्ला’ विचारला तर वकीलसाहेबांना ‘गल्ला’ आठवण्याचा संभव होता.)
‘ओ व्हाय नॉट ? बोला ना, बोला. एनी प्रॉब्लेम ?’
‘प्रॉब्लेम काही नाही-‘ भाई घाईघाईने म्हणाले, ‘आम्ही एक क्लब काढतोय, त्याविषयी विचारायचं होतं.’
भाईंनी मग क्लबाची कल्पना सांगितली नि ‘काही कायदेशीर पूर्तता करावी लागेल का ?’ असा प्रश्न विचारला.
पण या प्रश्नाला सरळ उत्तर न देता वकीलसाहेबांनी थेट प्रवचनच द्यायला सुरुवात केली.
(उडपी असले तरी बरीच वर्षं पुण्यात घालवल्यामुळे त्यांचं मराठी तसं बरं होतं.)
‘फर्स्ट ऑफ ऑल, यू शुड अंडरस्टॅंड व्हॉट इज लॉ !’ ते बोलू लागले,
‘कायदा म्हणजे काय आहे ?
तर मानवजातीने स्वतः वर घालून घेतलेली एक शिस्त म्हणजे कायदा !’
त्यांच्या या वाक्यावर मी आणि भाईंनी कीर्तनातल्या भाविकांप्रमाणे माना डोलावल्या.
‘हा कायदा का करावा लागला ?’ वकीलसाहेब उत्साहाने सांगत होते,
‘तर सुरुवातीच्या स्टेजमध्ये तुम्ही अडाणी होतात-
अप्रगत होतात-
पक्के जंगली होतात, जंगली !
तुमच्यात नि पशूंच्यात काय फरक होता मला सांगा ?’
टेबलावर हात आपटत जाब विचारल्यासारखं वकीलसाहेबांनी भाईंना विचारलं नि
पुन्हा एकदा हातातल्या सिगारेटचे ते झुरके घेऊ लागले.
भाईंना अवघडल्यासारखं झालं.
आजूबाजूला बसलेल्या माणसांना आपण एकेकाळी ‘जंगली’ होतो असं वाटू नये म्हणून त्यांनी सभोवार नजर फिरवत एक ओशाळं स्मितहास्य करून टाकलं.
तेवढ्यात भाईंच्या तोंडावर धुराचा फवारा सोडत वकीलसाहेब पुन्हा बोलायला लागले,
‘अनवाणी पायांनी तुम्ही उघडे फिरत होतात-
नागडे फिरत होतात-
गुहेत किंवा झाडावर रहात होतात-
कंदमुळं नि कच्चं मांस खाऊन तुम्ही दिवस कंठायचात- ‘
माझ्या डोळ्यासमोर पोट सुटलेल्या, उघड्याबंब, केसाळ अंगाच्या भाईंची मूर्ती आली.
त्यांच्या डाव्या हातात कंदमुळं नि उजव्या हातात कच्ची कोंबडी होती.
हातातल्या कोंबडीचे लचके तोडत जंगलात हिंडत असणारे भाई डोळ्यासमोर दिसले नि मी शहारलो.

 

इकडे वकीलसाहेबांचं चालूच होतं,
‘तुम्हाला काही हवं असलं की तुम्ही ते ओरबाडून घ्यायचात-
लूटमार करायचात-
हाणामाऱ्या, खूनबाजी, रक्ताचे पाट आणि बलात्कार यांचं तुम्हाला वावडं नव्हतं-‘
इथे वकीलसाहेबांनी लागोपाठ दोनतीन झुरके घेऊन तो सगळा धूर एकदमच भाईंच्या तोंडावर सोडला.
मग क्षणभर ‘पॉझ’ घेऊन चढ्या आवाजात ते म्हणाले-
‘त्यात तुमची ती टोळीयुद्ध !’
या वाक्याबरोबर बाजूच्या टेबलावर बसलेलं एक तरुण जोडपं हादरून भाईंकडे बघायला लागलं.
भाईही असहाय्यपणे त्यांच्याकडे बघू लागले.
पण भाईंची असहाय्यता त्यांच्या लक्षात आली नसावी.
पुढ्यातलं खाणं तसंच टाकून ते जोडपं घाईघाईत उठलं नि हॉटेलबाहेर पडलं.
‘नाही पण आमच्या क्लबाचं रजिस्ट्रेशन-‘ भाईंनी वकीलसाहेबांची गाडी रुळावर आणायचा प्रयत्न केला.
पण त्यांचं वाक्य मध्येच तोडत वकीलसाहेबांनी त्यांना गप्प केलं.
‘मी त्या विषयावरच येतोय-‘ ते म्हणाले,
‘पण कृपा करून तुम्ही मध्येमध्ये बोलू नका. लिंक जाते-
हं, तर काय सांगत होतो मी ?’
‘टोळीयुद्ध !’ मी म्हणालो.
‘यस ! टोळीयुद्ध. गॅंग वॉर !’ टेबलावर हात आपटत वकीलसाहेब म्हणाले,
‘तर असे तुम्ही जगत होतात.
तुमच्या आयुष्याला कसलीही शिस्त नव्हती.
पण मग एकजण तुमच्यात शहाणा निघाला.
त्याने काही नेमनियम केले.
ते पाळणाऱ्यांना त्याने अभय दिलं.
न पाळणाऱ्यांना शिक्षा ठेवल्या.
त्या अंमलातही आणून दाखवल्या.
मग मात्र तुम्ही सुधारलात.
नेमनियम पाळू लागलात.
हे नेमनियम म्हणजेच “कायदा”.
तो तुम्ही मान्य केलात.
आणि आज तुम्ही या स्टेजला आहात !’
एवढं बोलून वकीलसाहेब पुढे झुकले आणि त्यांनी भाईंच्या खांद्यावर थोपटलं.
‘अर्थात आजही तुम्ही पूर्ण सुधारलात असं मी म्हणणार नाही-‘ ते पुढे म्हणाले,
‘अजून तुम्हाला बराच पल्ला गाठायचाय.
तुमच्यात अजूनही बरंच पशुत्व शिल्लक आहे.
पण आज तुम्हाला निदान ‘माणूस’ म्हणून तरी ओळखता येईल !’

 

वकीलसाहेबांचं हे बोलणं ऐकत असताना मला वाटत होतं,
की हा आपली चेष्टा तर करत नाही ?
पण छे !
त्याचा तो आवेश, ते तळमळून बोलणं, आवाजातले चढउतार आणि हातवारे
हे सगळं प्रामाणिक वाटत होतं.
पण साला ‘द्वितीयपुरुषी एकवचना’त सगळं बोलत असल्यामुळे घोटाळा होत होता.
इकडे भाईही आपल्या उजव्या हाताची मूठ स्वतःच्याच मांडीवर आपटत टक लावून वकीलसाहेबांच्या तोंडाकडे बघत बसले होते.
हा धोक्याचा इशारा होता.
भाईंची सहनशीलता संपुष्टात येत असल्याची ती खूण होती.
पण वकीलसाहेबांना याची गंधवार्ताही नव्हती.
त्यांच्या तोंडाचा पट्टा सुरूच होता.
‘एकदा कायद्याचं महत्व लक्षात आल्यावर तुम्ही तो स्वीकारलात-‘ ते बोलत होते,
‘आणि मानवी जीवनात कायदा महत्वाचं स्थान पटकावून बसला !’
पुन्हा त्यांनी एक जोरदार झुरका घेतला.
‘म्हणजे कसं ?’ काहीतरी विचारायचं म्हणून मी विचारलं.
‘सांगतो.’ हुरूप येऊन वकीलसाहेब बोलू लागले,
‘आता “लॉ ऑफ कॉन्ट्रॅक्ट”चंच उदाहरण घ्या !’ भाईंकडे बघत ते म्हणाले,
‘समजा तुम्ही बूटपॉलिशवाले आहात- ‘
भाईंचा रुंद, काळसर चेहरा संतापाने निळाजांभळा झाल्याचं माझ्या निरीक्षणातून सुटलं नाही.
मी लगेच टेबलाखालून त्यांच्या उजव्या हाताची मूठ धरून ठेवली.
इकडे वकीलसाहेबांचं चालूच होतं,
‘मी बूट घालून तिकडून आलो-
व्हॉट डू यू डू ?
तुम्ही ब्रश आपटत ‘ठक ठक’ असा आवाज करता.
माझं लक्ष वेधलं जातं.
तुमच्या हातातला ब्रश नि पॉलिशची डबी मला दिसते.
नाऊ व्हॉट आय डू ?
मी येऊन तुमच्या खोक्यावर माझा पाय ठेवतो.
तुम्ही माझ्या बुटांना पॉलिश करता.
मी हातानेच किती पैसे झाले हे विचारतो.
तुम्ही पाच बोटं दाखवता.
मी पाच रुपये देतो.
खलास !
ए कॉन्ट्रॅक्ट टुक प्लेस विदाऊट अटरिंग अ सिंगल वर्ड !
यु गॉट मी ?’  स्वतः वरच खूष होऊन हसऱ्या मुद्रेने ते भाईंना विचारत होते.

 

एव्हाना भाईंच्या चेहऱ्याकडून मी त्यांच्या हाताकडे लक्ष केंद्रित केलं होतं.
त्यांचा उजवा हात एक ‘प्रिकॉशन’ म्हणून मी माझ्या डाव्या हातात धरून ठेवला होता.
दरम्यान उजव्या हाताने माझा चहाचा कप पिऊन संपला आणि तोही हात मोकळा झाला.
इकडे वकीलसाहेबांनी तिसरी का चौथी सिगारेट शिलगावली होती
आणि ते आता ‘लॉ ऑफ टॉर्ट’ का कशाकडे तरी वळले होते.
काही वेळ मी तिकडे लक्षच दिलं नाही.
पुढली पंधरा मिनिटं मी पलीकडच्या टेबलावर बसलेल्या एका तरुण मुलीकडे नि तिच्या आईकडे बघण्यात घालवली.
(बराच वेळ निरीक्षण केल्यावर आईच अधिक आकर्षक आहे असं माझं मत झालं.
वयाच्या बाविसाव्या वर्षी दुसरं काय वाटणार ?)
तेवढ्यात वकीलसाहेबांच्या एका वाक्याने माझी तंद्री भंगली-
‘हीच तर कायद्याची गंमत आहे !’ ते भाईंना सांगत होते,
‘समजा मी तुमच्या थोबाडीत मारली-
किंवा तुम्हाला लाथ मारली-
नाहीतर तुम्हाला धक्के मारून बाहेर घालवलं-‘
ही वाक्ये ऐकल्याबरोबर मी माझा दुसरा हातही भाईंचा उजवा हात दाबून ठेवण्यासाठी कामी लावला.
तिकडे धुराचा लोट भाईंच्या तोंडावर सोडत वकीलसाहेब रंगात येऊन सांगत होते-
‘हां, पण एक लक्षात ठेवा !
मी तुमच्या मुस्कटात मारली,
तरी कायद्याप्रमाणे तुम्ही माझ्या मुस्कटात मारू शकत नाही !
मी तुम्हाला लाथ घातली,
तरी तुम्ही मला लाथ घालू शकत नाही !
मी तुम्हाला धक्के मारले,
तरी तुम्ही मला धक्के मारू शकत नाही !
नो नो, यू कान्ट डू दॅट !
तुमची काही तक्रार असेल, तर तुम्हाला पोलीस स्टेशनवर जावं लागेल.
यू लॉज अ कम्प्लेंट देअर.
मी तुमच्या मुस्कटात मारली, तुम्हाला लाथा घातल्या वगैरे जे काही सांगायचं असेल ते तिथे सांगा.
पण तुम्ही मला स्पर्श करायचा नाही !
यू फॉलो मी ? हॅ हॅ हॅ !’
(“त्यावेळी मी त्याला ‘फॉलो’ करत असतो तर त्याच्या ढुंगणावर माझी सणसणीत लाथ बसली असती !” भाई संतापून नंतर मला सांगत होते.)

 

भाईंचा टेबलाखाली मी दाबून धरलेला हात आता उसळ्या मारायला लागला होता.
त्यांच्या चेहऱ्याकडे माझं लक्ष गेलं.
वरचा ओठ घट्ट आवळल्यामुळे त्यांचा खालचा ओठ पुढे आला होता,
आणि वकीलमहाशयांकडे ते ‘टकरीच्या एडक्या’प्रमाणे रोखून पहात होते.
भाईंच्या चेहऱ्याचं हे एक वैशिष्ट्य आहे.
एकदोन मारामाऱ्या सोडवताना पूर्वीच हे माझ्या लक्षात आलं होतं.
त्यांच्या मुद्रेचा तो ‘लाल बावटा’ आहे.
तो पाहून मी हादरलो.
हा विषय इथेच संपवायला हवा हे लक्षात आलं.
‘ओके, आम्ही आता निघतो. धन्यवाद !’ वकीलसाहेबांना मी म्हणालो.
‘अहो पण तुम्हाला क्लबच्या रजिस्ट्रेशनविषयी माहिती हवी आहे ना ?’ त्यांनी विचारलं.
‘होय, पण ते आता पुढल्या वेळेस बघू.’
‘असं कसं ?’ ते म्हणाले, ‘मी तुमच्यासाठी एवढा वेळ मोडला तो काय उगीच ?
मी आता त्याच विषयाकडे येत आहे. तुम्ही थांबला नाहीत तर मात्र चार्ज पडेल !’
‘ठीक आहे. पण लवकर आटपा.’ मी म्हणालो.
‘जस्ट अलाऊ मी टेन मिनिट्स- ‘ असं म्हणत वकीलसाहेबांनी आपला मोहरा पुन्हा भाईंकडे वळवला.
‘हां ! तर मी काय सांगत होतो ?’ भाईंना उद्देशून ते बोलू लागले,
मी काहीच बोललो नाही. पण त्यांचं त्यांनाच आठवलं.
‘यस ! मी तुमच्या थोबाडीत मारली,
तरी तुम्ही मला उलट मारता कामा नये.
हा झाला सामान्य कायदा.
मात्र ‘इंडियन पिनल कोड’ खाली तुम्हालाही काही मुभा दिली आहे.
स्व-संरक्षणासाठी म्हणून. सेल्फ डिफेन्स !
म्हणजे असं समजा, की मी तुमच्या अंगावर चाकू घेऊन धावून आलो-
(इथे भाईंच्या डाव्या हाताचीही मूठ वळलेली मी तिरप्या नजरेने पाहिली !)
‘किंवा मी तुमचा गळा दाबला-
(भाईंच्या डाव्या हाताचं मनगट घट्ट धरून ठेवण्यात यावेळी मी यशस्वी झालो !)
‘किंवा मी तुमच्या डोक्यात-
(इथे भाईंच्या डोक्यात नेमकं काय घालावं हे न सुचल्यामुळे वकीलसाहेब क्षणभर थांबले. त्यांची नजर इकडे तिकडे भिरभिरू लागली.
देवाचं नांव घेत मी त्यांची ती नजर कुठे थबकतेय ते पाहू लागलो.
अखेर गेटातून बाहेर दिसणाऱ्या एका मोठ्या धोंड्यापाशी त्यांची नजर अडखळली
आणि त्यांचे डोळे लकाकले.)
‘हां ! मी तुमच्या डोक्यात तो- तो- दगड घातला-
तर अशा कुठल्याही हल्ल्यातून बचावण्याचा तुम्हाला कायदेशीर अधिकार आहे !’

 

वकीलसाहेब हे बोलत असताना इकडे मी दातओठ खात भाईंचे दोन्ही हात टेबलाखाली दाबून ठेवण्याची शिकस्त करत होतो.
पण त्यांचे हात सारखे उसळत होते नि त्या आघातांनी टेबल भूकंप झाल्यासारखं थडथडत होतं.
एका पूर्ण भरलेल्या ग्लासातलं पाणीही डचमळून सांडलं.
पण वकीलसाहेब आपल्याच वक्तृत्वाच्या धुंदीत मश्गुल होते.
भाईंच्या डोळ्याला डोळा भिडवत त्यांचं बोलणं चालूच होतं-
‘काहीवेळा गुन्हा करणाऱ्यांपेक्षा गुन्हा करायला प्रवृत्त करणारेच जास्त दोषी असतात.
तुम्हाला जर कुणी हेतुपुरस्सर ‘प्रोव्होक’ करायचं ठरवलं,
तर कायद्याप्रमाणे तुम्ही नव्हे,
तो प्रोव्होक करणारा माणूसच दोषी धरला जातो.
उदाहरणार्थ, मी तुम्हाला शिव्या दिल्या-
तुम्हाला ‘पाजी’, ‘डुक्कर’, ‘हरामखोर’ म्हणालो-
किंवा तुम्हाला डिवचण्यासाठी म्हटलं,
“ए लोद्या !
 ए बैला !
इथे कशाला बसलायस फतकल मारून ?
माझ्या टेबलावर येऊन चहा पितोस ?
तुझं बील मी भरू का भडव्या ?
बापाचा माल आहे का ?
बघतोस काय असा ओठ पुढे काढून !
हिंमत असेल तर ऊठ नि अंगाला हात लावून दाखव- “

 

वकीलसाहेब भान हरपून बोलत होते,
पण त्यांचं शेवटचं वाक्य पूर्ण होऊ शकलंच नाही.
माझे दोन्ही हात, टेबलावरची ग्लासं, ऍश ट्रे आणि कपबश्या हे सगळं झुगारून देत भाई एकदम उठले
आणि ‘हलकट माणसा !’ अशी गर्जना करत त्यांनी वकीलसाहेबांचा थेट गळाच धरला !
‘अहो पण- अहो पण- चिडायला काय झालं ?’
वकीलसाहेबांच्या गळ्यातून हे शब्द जेमतेम फुटत असतानाच भाईंनी त्यांना टेबलावर पालथं घालून ओढायलाही सुरुवात केली होती.
‘समजा मी तुला कुबलला-‘
वकीलसाहेबांच्या पाठीत धपाधप धपाटे घालत भाई ओरडत होते,
‘किंवा मी तुझ्या थोबाडीत दिल्या-‘
वकीलसाहेबांच्या तोंडात फटाफट चापट्या मारत भाई म्हणाले,
‘नाहीतर मी तुझा कान पिरगाळला-‘
वकीलसाहेबांचा भलामोठा कान पुन्हा पुन्हा पिरगाळत भाई गरजले,
‘तर तू काय करतोस तेच मला बघूदे !
आधी मार खा नि मग यू लॉज अ कम्प्लेंट !
तुझ्या त्या कायद्याप्रमाणे !
आणि तूच मला प्रोव्होक केलंस-‘
वकीलसाहेबांच्या बगलेत दणादण प्रहार करत भाई पुढे म्हणाले,
‘त्यामुळे तो तुझाच दोष होता, नाही का रे गधड्या ?’

 

त्यानंतर काहीकाळ तिथे भयंकर गोंधळ माजून राहिला.
हाणामारीचे आवाज, भाईंचा आरडाओरडा,
त्यांनी हासडलेल्या कोल्हापूर-इचलकरंजीकडल्या शिव्या;
आणि वकीलसाहेबांच्या करुण किंकाळ्या
यांनी तो परिसर दणाणून गेला.
अखेर ‘विराम’ची मालक मंडळी, वेटर लोक नि काही गिर्हाईकं मध्ये पडल्यामुळे वकीलसाहेबांचा गळा भाईंच्या हातांतून सुटला.
शर्ट फाटलेले, तोंडातून रक्ताचे ओघळ आलेले नि गलितगात्र झालेले वकीलसाहेब वेटर लोकांच्या मदतीने आंत कुठेतरी निघून गेले.
आम्हीही जायला निघालो.
झालेल्या तडजोडीप्रमाणे फुटलेल्या कपबश्यांचं नुकसान नि वकीलसाहेबांच्या उपचारांचा वगैरे खर्च हॉटेलवाले सोसणार होते.
माझ्या साठलेल्या बिलाचे पैसे ताबडतोब भरून टाकायचा आग्रह मात्र त्यांनी धरला.
ते भाईंनी भरून टाकले.
(भाईंना ते परत करण्यासाठी नंतर मला माझी नेसती पॅन्ट विकावी लागली.
 त्यामुळे पुढले काही महिने उसन्या घेतलेल्या खाकी हाफपॅन्टवरच मला भागवून घ्यावं लागलं होतं.)
अशा रीतीने विराममधली माझी ‘उधारी’ कायमची बंद झाली.
तेव्हापासून तिथे मला साधा चहाही उधारीवर पिता आला नाही.
त्यामुळे पुढले काही महिने माझी खूपच कुचंबणा झाली.

 

खरं तर यासाठी मी जबाबदार नव्हतो.
वकीलसाहेब जबाबदार होते.
असलेच तर थोडेफार भाईही जबाबदार होते.
पण कुणीही हे मान्य केलं नाही.
मग मी बराच विचार केला.
चिंतन केलं.
आणि तेव्हापासून माझं ठाम मत बनलं,
की कायदा गाढव नसतो.
भाई किंवा वकीलसाहेब यांच्यासारखी माणसंही गाढव नसतात.
पोलीस आणि चमत्कारिक निर्णय देणारे न्यायमूर्ती सुद्धा गाढव नसतात.
मग गाढव कोण असतं ?
तर हे सगळं वर्तमानपत्रांत वाचणारी,
ते वाचून लगेचच विसरून जाणारी;
आणि सर्व काही शांतपणे सहन करणारी
माझ्यासारखी जी सामान्य माणसं असतात,
तीच गाढव असतात.
निदान या देशात तरी.

***

हर्षद सरपोतदार 
hsarpotdar1@gmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
राग-अनुराग 
(२०) 
 
 
केशव साठये 

 

रेडिओची एक गंमत आहे की कोणत्या वेळी कोणतं गाणं लागेल सांगता येत नाही. शास्त्रीय संगीताच्या एका कार्यक्रमात अब्दुल करीम खान साहेबांचे ‘पिया बिन नाहीं आवत चैन’ चे सूर कानावर पडले आणि त्या विरहाच्या वर्षावात भिजून गेलो. अहो, भीमसेनजींनाही या ठुमरीनं वेडं केलं होतं; मग आपली काय कथा.

या रागाची ही दुःखाची कुपी अनेक वेळा संगीतकारांनी रसिकांसमोर उपडी केली आहे. ‘तुम मुझे यु भुला ना पाओगे’ या गीतातून आपल्या प्रेमाच्या भक्कम बंधाचं गारुड प्रेमी जनांना छातीठोकपणे सांगण्याची हिंमत हा राग देतो.

वाद्यसंगीतात हा अधिक मोकळेपणाने वावरताना आपण पाहतो. रात्री नऊनंतर मध्यरात्रीची गळा भेट घेईपर्यंत हा रसिकांना खुश ठेवण्यात मग्न राहतो. ‘छुप गया कोई रे दुरसे पुकारके’ या भावभावनांच्या लपंडावात हा मनसोक्त रममाण होतो. ‘छोटी बहन’मधलं ‘जाऊ कहा बता ए दिल’ ही नायकाची हवालदिल अवस्था हा थेटपणे आपल्या मनात रुजवतो. ‘कोई हमदम ना रहा ‘ ही कडेलोट करणारी भावना क्वचितच कुणाला अशी समरसतेनं व्यक्त करता येईल.

आपल्या आयुष्यातला खरा आनंदाचा ठेवा खूप कमी जणांना समजतो. असा एखादाच जीव ज्याला तिच्या डोळ्याशिवाय जगात काही नाही हे सांगावं लागत नाही. ‘तेरी आँखो के सिवा दुनियामे रखा क्या है’ ही भावना ज्याला लाभली त्याचा हेवा करावा तितका थोडा आहे.

फिल्म ‘गाईड’मध्ये वहिदाच्या पदन्यासातून तो जेव्हा खुलतो तेव्हा सैया बेईमान .. सुद्धा आपला सखा होऊन जातो.

‘मेरे मेहबूब तुझे मेरे मोहब्बत की कसम’ ही शपथ घालणारा आणि ती पाळायला लावणारा हा समर्पणाच्या आनंदाचा झरा दाखवणारा…

 

झिंझोटी रागाच्या पाऊलखुणा दाखवणारे हे अनुभव कालातीत आहेत.

 

https://www.youtube.com/watch?v=hD6pJW-CX0E

– केशव साठये
keshavsathaye@gmail.com
^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^
रुबाइयात 
 
क्र. ८५ ते ९०

मुकुंद कर्णिक 

85
AWAKE ! for Morning in the Bowl of Night
Has flung the Stone that puts the Stars to Flight:
And Lo ! the Hunter of the East has caught
The Sultan’s Turret in a Noose of Light.
८५
उठा ! रात्रीच्या घुमटात आलेल्या प्रभातीनं त्या घुमटात….
….चांदण्यांची हकालपट्टी करणाऱ्या सूर्याला पाठवलंय
आणि बघा तरी ! त्या पूर्वाचलावरच्या शिकाऱ्यानं किरणांचे फास फेकून
बांधून घेतलेत सुलतानाच्या वाड्याचे बुरूज

 

86
Dreaming when Dawn’s Left Hand was in the Sky
I heard a Voice within the Tavern cry,
“Awake, my Little ones, and fill the Cup
Before Life’s Liquor in its Cup be dry.”
८६
प्रभातकाळचं झुंजूमुंजू व्हायला लागलं
आणि मदिरालयात स्वप्नं बघणाऱ्या मला आवाज ऐकू आला,
“उठा रे उठा आणि भरा आपले प्याले
जीवनाचा मधुघट रिकामा व्हायच्या आधी.”

 

87
Now the New Year reviving old Desires,
The thoughtful Soul to Solitude retires,
Where the WHITE HAND OF MOSES on the Bough
Puts out, and Jesus from the Ground suspires.
८७
आता येणारा (वसंत) ऋतू निद्रिस्त आकांक्षाना जागवतो आहे
एकलेपणाच्या भावनांमधल्या विवेकाला निवृत्त करत.
फांद्यांवर साठलेला मोझेसच्या हातासारखा शुभ्र (हिम) आता विरत आलाय
आणि येशूच्या जीवन देणाऱ्या श्वासासारखा फुलोरा जमिनीतून वर येतो आहे.
 

 

88
Iram indeed is gone with all its Rose,
And Jamshyd’s Sev’n-ring’d Cup where no one knows;
But still the Vine her ancient Ruby yields,
And still a Garden by the Water blows.
८८
इरम शहर त्यातल्या फुलझाडांसारखच लयाला गेलं,
तसाच तो जमशेदचा आत सात वलयं असलेला प्यालाही गेला.*
पण तरीही झऱ्याकाठी एक बाग अजून फुलते

आणि त्यातली वेल मदिरा देणारी लाल द्राक्षं पिकवते

फिरदोसी लिखित महाकाव्य ‘शाहानामा’ यात जमशेद बद्दल मिळालेली माहिती अशी आहे:

जमशेद हा ७०० वर्षे टिकलेल्या सुवर्ण युगातील पहिला पर्शियन राजा (शाहा) होता. आपल्या प्रजेला त्याने समाजव्यवस्था शिकवली. घरे बांधून दिली, रेशमी कपडे, दागदागिने, मदिरा यांसारख्या सुखदायक गोष्टींचा परिचय करून दिला आणि त्यांचा उपभोग घेणे शिकवले. हिंदू समाजरचनेमधील चातुर्वर्ण्यसदृश रचनेचा त्याने आपल्या राज्यात अंगीकार केला. त्याचे चतुर्वर्ण होते – धर्मगुरू, लढवैये, कुशल कारागीर आणि शेतकरी. त्याने पर्सिपोलीस या नावाची (आता अस्तित्वात नसलेली) नगरी वसवली. तेव्हा तिचे नाव होते ‘तख्त-ए-जमशेद’. पुढे जेव्हा जमशेदने त्यालाच लोकांनी देव मानावे असा अट्टाहास धरला तेव्हा त्याच्या सरदारांनी त्याची साथ सोडून अरबस्थानातील झोहक नावाच्या राजाच्या मदतीने त्याला पदच्युत केले आणि ठार मारले.

मुल्ला अकबर याने लिहून ठेवल्याप्रमाणे ‘मदिरा’ – वाईन- ही प्रथम जमशेदने शोधून काढली. त्याला द्राक्षे खूपच प्रिय होती. ती दीर्घ काळ टिकावीत म्हणून त्याने मोठमोठ्या बुधल्यांत भरून बंद करून ठेवली. काही काळाने आतल्या आत त्यांचा रस निघून तो फसफसून आम्लामध्ये रुपांतरीत झाला. त्या आम्लाची तीव्रता इतकी होती की जमशेदला वाटले ते आता विषारी द्रव बनले आहे. तेव्हा त्याने त्या बुधल्यांवर ‘वीष’ असे लिहून ठेवले. एकदा जमशेदच्या जनानखान्यातली एक आवडती स्त्री असह्य डोकेदुखीने बेजार झाली होती. तिला जगणे नकोसे झाले. बुधाल्यावरील ‘वीष’ हा शब्द वाचून तिने ते पिऊन मरून जायचा विचार केला आणि ती तो रस चोरून प्याली पण त्यामुळे बेहोष होऊन गाढ झोपी गेली. जागे झाल्यावर तिच्या लक्षात आले तिची डोकेदुखी आता सहनीय अशी उरली आहे आणि तिला खूपच ताजेतवाने वाटायला लागले आहे. अर्थातच तिला आता रोजच पुन्हापुन्हा ते वीष (?) पिण्याची लालसा व्हायला लागली. अशाने सारे बुधले रिकामे झाले. हे जेव्हा जमशेदच्या नजरेला आले तेव्हा त्याने आपल्या त्या प्रियपात्राला विचारले. तिने कबुली दिल्यावर त्याने पुन्हा काही द्राक्षे तशीच आंबवून तयार झालेला रस आपल्या दरबाऱ्यांबरोबर स्वत: पिऊन खातरजमा करून घेतली. मग अर्थातच या रसाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर सुरु झाले. या नव्या पेयाला त्याने नाव दिले ‘जहर-ए-खुश’ (आनंददायक वीष). इराणी भाषेत वाईनला आजही याच नावाने संबोधले जाते.

शाहा जमशेद याच्याकडे एक प्याला होता ज्याला आतून सात वलयं होती. ही वलयं सप्तखंड, सप्तसमुद्र तसेच सप्तस्वर्ग यांची प्रतीकं होती. काचेच्या गोळ्यात बघून भूतभविष्य सांगणाऱ्या ज्योतिषांसारखेच या प्याल्यात दिसणाऱ्या वलयांवरून त्या त्या प्रतीकात  घडत असलेल्या घटनांची माहिती वर्तवता यायची असे मानतात.

 

89
And David’s Lips are lockt ; but in divine
High piping Pehlevi, with ” Wine ! Wine ! Wine!
Red Wine ! ” – the Nightingale cries to the Rose
That yellow Cheek of her’s to incarnadine.
८९
(स्तोत्रकर्त्या) डेव्हिडचे ओठ आता परत परत गात आहेत,
दैवी धारदार आवाजाच्या पेहलवी भाषेत,  “मदिरा ! मदिरा ! मदिरा !
लाल मदिरा !”….(जसा काही) बुलबुल रडून गुलाबाला विनवतो आहे
तुझ्या फिकट पिवळ्या गालांना (माझ्या) रक्ताने लाल कर म्हणून.

 

90
Come, fill the Cup, and in the Fire of Spring
The Winter Garment of Repentance fling:
The Bird of Time has but a little way
To fly – and Lo! the Bird is on the Wing.
९०
ये, वसंतागमन झालंय, त्याच्या जळजळणाऱ्या मदिरेनं प्याला भर
शिशिरातल्या पश्चात्तापाची वस्त्रे दे भिरकावून,
काळाच्या पक्ष्याकडे आता फारच थोडा अवधी उरला आहे उडायला !
बघ, त्यानं पंख फैलावले देखील !

@@@

– मुकुंद कर्णिक 
karnik.mukund@gmail.com

ग्रामीण गुजरात

अभ्यास सहली : एकट्याने आणि विद्यार्थांबरोबर केलेली पाहाणी.

‘गोष्टी गुजरातच्या’ या आगामी पुस्तकातले प्रकरण ४

प्रकाश पेठे  

 

भाग १ 

गुजरातेत १८ हजार ६७६ खेडी आहेत, तर महाराष्ट्रात ४४ हजार १९८. गुजरातेतील कच्छ जिल्हा भारतात सगळयात मोठा आहे. गुजरातेत आल्यावर गुजरातच्या पूर्व सीमेवर असलेल्या डांग पासून अलिराजपूरपर्यंत सर्व आदिवासी विस्तारात भ्रमंती केली. त्यांचं जीवन पाहिलं. घरं पाहिली. त्यांच्या होळीच्या सणाला हजेरी लावली. हा सगळा उद्योग नोकरी करत असता सुट्टीच्या काळात केला. दुस-या  नोकरीत बडोद्याच्या आसपासच्या १०३ खेडयांना भेट दिली. तो अधिकृत ‘व्हिलेज सर्व्हे‘ होता. फिरायला जीप होती. रोज सकाळी आठ ते बाराएक वाजेपर्यत फिरायचं. हाताखालची मंडळी सगळी माहिती गोळा करत. मी सरपंच, शाळा शिक्षक, नागरिक यांच्याशी गप्पा मारत असे. ते तक्ते भरून घेत. सगळया खेडयाच्या कुंडल्या आणि त्यांच्या दशामहादशा काढल्या. त्याचा उपयोग विकास नकाशा बनवण्यासाठी झाला.

नगररचना आणि प्रादेशिक आयोजन हा पदव्युत्तर विषय गेली अठरा वर्षे शिकवत असल्याने गुजरातच्या सर्व जिल्हयात पाऊल ठेवलंय. विद्यार्थी माहिती गोळा करतात. सरकारी आधिका-यांना भेटत फिल्ड सर्व्हे  करतात. मी सगळीकडे पायी भटकून छायाचित्रण करतो. तसंच लोकांचं सांस्कृतिक-आर्थिक-सामाजिक जीवन जाणून घेतो. असं करता करता गुजरातच्या ग्रामीण जीवनाची पुष्कळ माहिती जमा होत राहाते. हे सगळं शैक्षणिक कार्य असल्यानं त्याचा बोभाटा करत नाही.

पदवीधर विद्यार्थी उच्च शिक्षण घेऊन पुढील जीवनात यशस्वी होतात, हा फायदा असतो. मुलं मोठी असल्यानं त्यांच्याशी मैत्री जुळते. ते त्यांच्या लग्नाला बोलावतात. वर्षानुवर्ष आठवण ठेवतात. ही सगळी आयुष्यातली जमेची बाजू असते. विद्यार्थी आणि शिक्षकाची  मैत्री जन्माची असते. तसं सल्लागारांच्या बाबतीत होत नाही. अधिकारी, डॉक्टर, वकिलांशी मैत्री होत नाही. संपादकांशी होते. मैत्रीचे असे सगळे गमतीदार प्रकार असतात. आर्थिक व्यवहार नसल्यानं संबंध निष्काम असतात. कोणी कोणाचं देणं लागत नाही. विद्यार्थी शिक्षकांचे संबंध निर्मळ आणि सरळ असतात.

निवृत्त झाल्यापासून तीन महाविद्यालयात आठवडयातून तीनचार दिवस शिकवतो. दरवर्षी सर्व फावल्या वेळात मुलामुलीची माहिती एका तक्त्यात लिहून घेतो. त्याचं नांव आहे “ओळखा तुमचे विद्याथी.” त्यात प्रत्येकाचा फोन क्रमांक, कुटुंबाचा व्यवसाय, शिक्षणाचे माध्यम, विशेष आवडनिवड, आणि मूळगाव ही माहिती एक्सेल शीटवर टाकतो.

इतक्या माहितीवरून सगळयांची टक्केवारी निघते. किती मुलं घरी राहातात, किती मुलं हॉस्टेलला किंवा पेईंग गेस्ट म्हणून राहातात, त्यांना मासिक खर्च किती येतो. प्रत्येक ठिकाणी फीचं प्रमाण किती असतं, वास्तुकलेचं शिक्षण का घ्यायला आला आहेस किंवा नगररचना आणि प्रादेशिक आयोजन या विषयाचं पदव्युत्तर शिक्षण का घ्यावसं वाटलं अशी प्रश्नावली असते.  त्यावरून गुजरातेतल्या कोणत्या जिल्ह्यातून विद्यार्थी येतात. इतर प्रांतातून किती येतात, त्यांच्या कुटुंबाची पार्श्वभूमी काय असते. याचा सॅम्पल सर्वे तयार होतो.  या सगळया माहितीचा त्यांना  शिकवण्याशी काही संबंध नसतो. मुख्य म्हणजे या उपद्व्यापात  फारसा वेळ जात नाही पण गुजरातेत नव्या पिढीचं काय चाललं आहे, ती मुलं कशी वागतात. त्यांच्या बुध्दीचा स्तर कसा आहे. ती कुठल्या विषयावर बोलतात, हे मात्र उत्सुकता असून कळत नाही.

तरूणांमधे असलं की थोडंफार नीटनेटकं राहावं लागतं. त्यांच्या संपर्कानं तरूणाईची झुळुक अंगावरून जाते. त्यांच्याबरोबर अभ्यास सहलीला जाता येतं. बौध्दिक दॄष्टया अद्यावत ठेवावं लागतं. विचारलेल्या कोणत्याही प्रश्नाचं उत्तर देता यावं लागतं. नाही तर अपमानास्पद वाटतं.  शिकवण्याच्या नव्या पध्दतीत दरवेळी बदल करावा लागतो. स्वत:ला शिकायला मिळतं. बुध्दी गंजत नाही.  संगणकामुळे विश्व संपर्क राहातो. मुलामुलींचं सरांकडे बारीक लक्ष असतं. बूट, शर्ट, पॅन्ट, बॅग, पाण्याची बाटली यासारख्या चिल्लर गोष्टी नव्या आणल्या तर लगेच कोणीतरी चौकशी करतं.

शिकवत असलेल्या विद्यार्थ्र्यांचं भविष्य उज्वल व्हावं हाच  विचार मनात असतो.  शिकवता शिकवता वर्गाला चार गोष्टीही काही हातचं न राखता सांगितल्या जातात. शिक्षक म्हणून आपण सगळं मनमोकळेपणानं बोलावं लागतं. त्या आधारानं मनात विचार येतो की ‘ए एमनु फोडी लेशे’ म्हणजे कु-हाडीनं लाकडाचा ओंडक्याचे तुकडे चुलीत टाकण्याजोगे कसे करायचे ते शिकवलं आहे. कालांतरानं कळतं की बरेच जण ओंडके फोडण्यात यशस्वी झाले आहेत. बापाच्या मनात असतं, ‘छोकराने ठेकाणे पाडयो एटले छुटयो’ म्हणजे ‘मुलाला मार्गी लावला की सुटलो’. बापाच्या मनातली इच्छा पूर्ण करायची जबाबदारी आमची असते. आम्ही मुलामुलीना मार्गी लावण्याची अर्धी कामगिरी करतो.

बरेच विद्यार्थी छुपे रूस्तुम असतात. कोणी फार सुंदर वाचतं. कोणी सुंदर सूत्रसंचालन करतं. कोणी व्यवस्थित लिहितं. कोणी नकला छान करतं. कोणी भरतनाटयमचा अभ्यास पूर्ण केलेला असतो. कोण चित्रं चांगली काढतं. सेमिस्टरच्या अंती नेमकं कोण काय करतं ते कळतं. त्या विद्यार्थ्र्यांबद्दल मत चांगलं होतं. बहुतेक स्थानिक असतात. पण शेजारच्या तालुक्यातून किंवा दूरच्या जिल्हयातून आलेलेही बरेच असतात. चार दिवसाची सुटटी मिळाली की गावी पळतात.

महाविद्यालयांचा सर्व्हे केल्यावर आढळलं की सगळे विद्यार्थी गाणी ऐकणं, चवीने खाणं,  गप्पा मारणं,  फेसबुक, इन्स्टाग्राम, ट्वीटर, आयपॅड, यात दंग असतात. काही मुली शास्त्रीय संगीत वा नॄत्य शिकताहेत. मुलं क्रिकेट खेळणं पसंत करतात. काहींना इतर मैदानी खेळांची आवड आहे. पण कोणीही साहित्याला जवळ करत नाहीत. इंग्रजी माध्यमात शिकल्यानं समॄध्द  गुजराती काव्य व साहित्य याचा गंध नसतो. गुजराती माध्यमातील विद्यार्थ्याची तीच स्थिती असते. चाळीस मुलांचा वर्ग असतो त्यापैकी एखाद्यालाच वाचनाची आवड असते. बाकी सगळे प्रवास, संगीत, खेळ, या आवडीचे असतात. चेतन भगतची पुस्तके वाचणारे इंग्रजी माध्यमातले विद्यार्थी आढळतात. तसेच हॅरी पॉटर काहींनी वाचलेला असतो. इंग्रजी माध्यमातली मोजकी मुलं फिक्शन वाचतात. वॄत्तपत्रं वाचणारे अत्यल्प असतात. विनोदी चुटके ऐकण्याची सगळयांना आवड आहे. त्या प्रकारच्या कार्यक्रमांची गुजरातेत रेलचेल असते. बहुसंख्यांचं  सामान्य ज्ञान जुजबी असते. शिवाय नागरी तरूणांच्या डोळयासमोर कोणताही विधायक कार्यक्रम नसल्याने व्यक्तीभक्त असून ‘खाओ पिओ मौज करो’ याचे समर्थक असतात.  अहमदाबाद, बडोदा,  सुरत, राजकोट, जामनगर, भावनगर ही सहा नगरं गुजरातमधल्या लहान गावातल्या तरूणांना घशात घालताहेत.

आमच्या येथील नगररचनेच्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रम शिकण्यासाठी रायपूर, बिलासपूर, भिलाइ, द्रुग, तिरूवनंतपूरम, औरंगाबाद, सांगली, सातारा, जयसिंगपूर, सुरत, जुनागड, भूज, अमरेली, मुंबईपासून अनेक ठिकाणाहून मुलं गुजरातेत शिकायला येतात.

सध्या गुजरात शिक्षणाचं मोठं केन्द्र झालं आहे. बडोद्याला महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यालय, आणंदला वल्लभ विद्यानगर, दोन्ही ठिकाणी मिळून सत्तर हजार विद्यार्थी शिकत असतात. शिक्षणातल्या सर्व शाखा या दोन ठिकाणी उपलब्ध आहेत. वल्लभ विद्यानगर हे महाविद्यालय,  खासगी होस्टेल्स, कॅन्टीन्स् व स्टेशनरीचं गाव आहे. याचा इतिहास सगळयांनी अंगिकारण्यायोग्य आहे. जे आजच्या भांडवलशाहीत किंवा भांडवलदारी अर्थव्यवस्थेत शक्य नाही. सर्वत्र खासगी गुंतवणूकदार मोठी शिक्षण संकुलं बनवून मुलांकडून भरपूर फी वसूल करत असतात.

सरदार वल्लभभाई पटेल हेच खरे स्वतंत्र भारताचे तारणहार व शिल्पकार. त्यांचं योगदान  ऐकून, वाचून आणि प्रत्यक्ष डोळयांनी पाहून मनात ठसतं; अशी माणसं फार क्वचित जन्माला येतात. सगळया संस्थानांना भारतात समाविष्ट करून घेणं, सोरटी सोमनाथाचं मदिर पुन्हा बांधणं, नर्मदेसाठी धरण बांधणं, वेळोवेळी सरकारला सल्ला देणं आणि आणंदजवळ विद्येचं माहेर बनवणं या काही महत्वाच्या गोष्टी.

वल्लभ विद्यानगरची पार्श्वभूमी स्फूर्तीदायक आहे. भाईकाका हे अहमदाबाद महानगर पालिकेत मुख्य इंजिनीयर होते. सरदारांनी सांगितलं, “ तू ही नोकरी सोड. मध्य गुजरातेतील चरोतर हा समॄध्द शेतीचा विस्तार आहे. खेडयापाडयातून नवी पिढी शहरात येणार आहे. तू चरोतरला भारतातील उत्तम विद्याकेन्द्र बनव. १९४२ साली भाईकाकांनी सरदारांच्या सांगण्यावरून नोकरीचा राजीनामा दिला, आणि ते शिक्षणाचं नवं विश्व निर्माण करण्यामागे लागले. त्यांनी चारूतर विद्यामंडळ स्थापन करून त्यास सरकारी मान्यता मिळवली. हे देश स्वतंत्र होण्याआधी त्यांनी घडवून आणलं.

त्यांनी करमसद बाकरोल आणि आणंद या गावातील गरजेपुरत्या जमिनी लोकांच्या  सहकार्याने मिळवल्या. तिन्ही ठिकाणच्या गावक-यांचा भाईकाकांवर गाढ विश्वास होता. त्यातून विद्यापीठाला लागेल तितकी जमीन घेऊन बाकी सर्व जमीन उरलेले प्लॉट पाडून जमीन मालकांना परत दिले. नगररचना योजनेच्या कायद्यातील तरतुदींचा उपयोग, सहकारी पध्दतीनं करून, सगळी जमीन संस्थेसाठी मिळवली. त्यात मालकही खूष झाले आणि शिक्षणसंस्थेचं काम झालं.  हजारो विद्यार्थी शिकू लागल्यावर मालकांच्या जमिनींचे भाव वाढले व ते सगळे आज श्रीमंत झाले आहेत. ज्या ज्या शिक्षण शाखा कल्पू शकू त्या सर्व विद्यानगरात आज इमारतीसह उपलब्ध आहेत. भाईकाकांच्या नावाचं मोठं वाचनालय आहे. प्रतिष्ठाप्राप्त बिर्ला विश्वकर्मा महाविद्यालयानं अनेक इंजिनीयर देशाला दिले आणि इंजिनियरिंगची पाठयपुस्तकं लिहिणारे प्राध्यापक दिले आहेत. त्यात मराठी माणसांचाही वाटा आहे.

आणंदजवळचे वल्लभ विद्यानगर म्हणजे विद्यार्थी, शिक्षक, वसतीगृहं, आणि खानावळींचं गाव आहे. सर्वत्र विद्यार्थीच दिसतात. तिथे शिक्षणाची सगळी क्षेत्रं उपलब्ध आहेत. याशिवाय जातीवार वसतीगृहं  पुष्कळ आहेत. त्यात लेऊवा पटेल, वैष्णव, वाणिया, लुहाणा, कच्छी, जैन, स्वामी नारायण, प्रजापती, अशा जाती येतात. लेऊवा पटेल जातीची  हॉस्टेल्स पन्नास वर्षापासून आहेत. एका विद्यार्थाला वर्षाला राहाण्यासाठी फक्त ७००० रूपये द्यावे लागतात. प्रजापती जातीत २६४ मुलामुलींची राहाण्याची सोय आहे. वर्षाचं भाडं १६,००० रूपये आहे. छोटया बाजारात वैष्णवांच्या वसतीगृहाचं वर्षाचं भाडं २०,००० रूपये असून त्यातच जेवणाच्या खर्चाचा समावेश होतो. मुलगा दोनशे दिवस जेवला तरी २०,००० रुपये होतात. म्हणजे राहाणं विनामूल्य होतं. महाराष्ट्रातून चार विद्यार्थी आमच्या इथे आले आहेत त्यांना राहाण्याचे वर्षाला २२,००० रुपये  द्यावे लागतात.

प्रजापती म्हणजे मातीशी संबंध असणारी जात. त्यात कुंभार, विटा बनवणारे वगैरे सगळे लोक येतात. या जातीचे लोक पैसे जमवून विद्यानगरीत मुलांसाठी वसतीगृह बांधतात या माहितीनं चाट पडलो. नव्या पिढीसाठीची ही कळकळ प्रत्यक्ष कृती करून अंमलात आणली आहे. त्यांची मुख्य शाखा नवसारीत आहे. येथून उत्तीर्ण होऊन बाहेर पडून पैसे कमवायला लागल्यावर संस्थेला मदत करावी, असा अलिखित संदेश असतो. विद्यार्थी कालांतराने जातिसंस्थेला मदत करतात. या मदतीमधून आधुनिक सोयी केल्या जातात. आता बहुतेक वसतीगृहात वायफायची विनामूल्य सोय आहे

लेऊवा पटेल म्हणजे शेतकरी. कुठे सौराष्ट्र आणि कुठे विद्यानगर. दूरच्या जागी जमीन घ्यायची, कॉन्ट्रॅक्टर नेमून इमारत बांधायची, म्हणजे किती आटापीटा केला असेल याची कल्पना येते.  हे अशासाठी नोंदवायचं की वृत्तपत्रात हर्षद मेहता किंवा नीरव चोकसीसारखी माणसं समजुतदार गुजराती समाजाला खाली बघायला लावतात. पण वेगवेगळे जातीगट मुलांसाठी कष्ट उपसतात त्याची कुठे नोंद होत नाही.

महत्वाचं म्हणजे मुलींसाठी गुजरातेत शिकणं भयमुक्त असतं, असं इतर प्रांतातल्या मुली सांगतात. रात्री उशीरापर्यंत विद्यालयात अभ्यासाला बसू शकतात. किंवा एकटया दुकटया रात्री स्कुटरवरून घरी जाऊ शकतात. मुलींची छेडछाड होत नाही. जे अन्यत्र फारसं आढळत नाही.  मुलामुलीचं सहजीवन सगळयांनी स्वीकारण्यायोग्य आहे. तरच मुलींना सुखानं जगता येईल.

नगर आणि प्रादेशिक आयोजनाच्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रम दोन वर्षाचा असून सहा महिन्याच्या चार सत्रात विभागलेला असतो. पहिल्या दोन सत्रात सात विषय तिसरं सत्र पाच विषयांचं आणि शेवटचे सहा महिने स्वत: निवडलेल्या विषयावर प्रबंध लिहावा लागतो. दोन वर्षानी एम.प्लान. ही पदवी मिळते. बी. ई. सिव्हिल, बी आर्च व भूगोल शास्त्राचे पदवीधारक येथील प्रवेशास पात्र असतात.

खालील शुष्क माहिती  मुलांना काय शिकावे लागते याची कल्पना देईल. पहिल्या सत्रात प्राथमिक अर्थशास्त्र आणि समाजशास्त्र, नगररचना आणि प्रादेशिक आयोजन शास्त्र,  हा विषय तिन्ही सत्रात सविस्तर शिकवला जातो. त्यासाठी प्रत्येक सत्रात अभ्यास सहल होते. संख्या शास्त्राची ओळख, नागरी व्यवस्थापन आणि सरकार, संगणकाचा उपयोग, रिमोट सेन्सींग अथवा सुदूर संवेदन शास्त्र हे सात विषय शिकवले जातात. दुस-या सत्रात जमिनीचं नागरी अर्थव्यवस्थापन, अर्थशास्त्र, प्रोजेक्ट फॉर्म्युलेशन अथवा परियोजना बनवण्याच्या परिणामवाचक शास्त्राचा अभ्यास, आयोजनासंबंधीचे कायदे, वातावरण आणि त्याच्या परिणामांचा अभ्यास, तिस-या सत्रात गॄहनिर्मितीच्या योजना आणि आर्थिक बाबी, नागरी व्यवस्थापन, नागरी प्राथमिक सुविधांचं आयोजन आणि प्रबंध लेखनाचा प्राथमिक अभ्यास केला जातो.  चौथं सत्र आवडत्या विषयासंबंधी मूलभूत अभ्यास आणि प्रबंध लेखन, हे झालं की शिक्षण पूर्ण होतं. त्यानंतर स्वतंत्र व्यवसाय करता येतो. सरकारी नोकरी करता येते किंवा बहुराष्ट्रीय संस्थेत मोठया पगाराची नोकरी मिळू शकते.

वर्गातल्या अभ्यासाखेरीज तीनही सत्रात एक ते दोन अभ्यास सहली घडतात. आजवर सर्व अभ्यास सहलीत सामील होणं जमलं आहे. वर्गात विषय समजावून दिला तरी त्यांच्यासह अभ्यास सहलीत सामील होणं महत्वाचं असतं. मुलं मुली बावीस तेवीस वर्षाची असतात.  समजुतदार असतात. पन्नास वर्षापूर्वी त्या वयाच्या मुली एक मुलाच्या आई झालेल्या असत. आता मुलींच्या लग्नाचं वय पुढे गेलं आहे. एक पदवी हाती असल्यानं दुसरी पदवी मिळवण्यासाठी त्यांना बरंच वाचावं लागतं. नकाशे काढावे लागतात, जागरणं होतात. मुलं महाविद्यालयापासून जवळच राहात असल्यानं जाण्यायेण्याचा त्रास नसतो. वर्गातल्या अभ्यासापेक्षा प्रत्यक्ष जीवन दर्शन खूप शिकवतं. कोणत्याही नव्या गाव खेडयाचं प्रथमदर्शन प्रेमात तरी पाडतं किंवा खो देतं.

देशातील सर्व प्रकारच्या नागरी आणि ग्रामीण वसाहती आणि त्यांच्या प्रश्नांना थेट भिडता येतं. अभ्यास सहली हे आमच्या येथील शिक्षणातलं वैशिष्ठय आहे. असं फार कमी ठिकाणी घडतं हे निदर्शनास आलं आहे.

शहरी जनांना ग्रामीण जीवनाची जुजबी माहिती असते. प्रादेशिक आयोजन हा विषय शिकणा-या शहरी विद्यार्थ्यांना जवळ जवळ  साठ टक्के लोकसंख्या ज्या विस्तारात राहाते त्याची सखोल माहिती असावी हा  हेतू असतो. सध्या अनेक मुलं मुली पदव्युत्तर शिक्षण घेतात. त्या विद्यार्थ्यांत पाचसहा मुली असतात. त्या मुलीना चारपाच मुलांच्या गटात एक वा दोन असे गट बनवून सर्वत्र पाठवतो. फक्त मुलींचा गट बनवत नाही. प्रत्येकाकडे पन्नास साठ प्रश्नांचे फार्म असतात.

Household Survey

खेडयापाडयात घरोघरी जाऊन कुटुंबाची इथ्यंभूत माहिती गोळा केली जाते. कुटुंब जीवनातील एकही बाब बाकी राहात नाही. सहा पानी प्रश्नावलीत कुटुंबाची सर्वांगीण माहिती मिळेल अशी असते. त्यात खेडयाचं नांव, तारीख, कुटुंबप्रमुखाचं नांव,  जात, उपजात, घरातील सदस्यांची संख्या, प्रत्येकाचं वय, व्यवसाय व शिक्षण, प्रत्येक माणूस कुठे नोकरीला जातो, उत्पन्न, कुठून आलात, केव्हा स्थायी झालात, चरितार्थाचा महिन्याचा खर्च, ’बीपीएल’ म्हणजे बिलो पॉव्हर्टी लाईन, की ‘एपील’, ‘अबोव्ह पाव्हर्टी लाईन’ कार्ड धारक, पाणी पुरवठयाचा प्रकार, विहिरीचं, नदीचं, तलावाचं, ओढयाचं, की गावाच्या  टाकीचं, संडास घरात आहे की बाहेर जाता. बॅन्केची सोय आहे की सावकाराकडून कर्ज घेता?. सरकारतर्फे दिल्या ज्या सुविधा  जातात त्याचा किती लाभ होतो ?. धान्याचं दुकान घरापासून किती लांब आहे? माहिती कुठून मिळते?. कोण येऊन सांगतं ?. निवडणूक ओळखपत्र किती जणांकडे आहे ?. कोणते आजार होतात ? औषध कोणाकडून घेता ?, सरकारी दवाखाना, वैद्य, का भुवा म्हणजे वैदू वगैरेकडून घेता ? घरात कोणती वाहने आहेत ? पाणीपट्टी, घरपट्टी कुठे भरता ? सैपाक कसा करता? गॅसवर, शेगडीवर की चुलीवर?. किती खोल्या आहेत?, घर बांधायला किती खर्च आला ? दर वर्षी सरकार ज्या ज्या सुविधा देतं त्या संबंधी प्रश्नावलीत सुधारणा केल्या जातात. या वेळी नोटबंदी आणि जीएसटीबाबत माहिती गोळा करायची होती. सर्वत्र संचार करून अशी माहिती एकटया माणसाला जमा करणं अशक्य आहे.

विद्यालयात परत आलं की सगळी माहिती स्प्रेड शीटमध्ये टाकली जाते. तिचं पॄथ:करण करण्यात येतं . मुलं त्या माहितीचे बारचार्ट, पायचार्ट बनवतात. त्यामुळे खेडयातील जीवनाचा, त्यांच्या आर्थिक परिस्थितीचा, शिक्षणाचा, घरोघरी असलेल्या चीजवस्तूंबाबत, सर्व खराखूरा तपशील हाती येतो. शिवाय त्या त्या खेडयाची अधिकॄत माहिती याचा समग्र पण  थोडक्यात इतिहास आणि वर्तमान याचा चांगला दीडदोनशे पानाचा अहवाल होतो. अनेक प्रकारचे नकाशे त्यात समाविष्ट केले जातात. अभ्यासपूर्ण अहवाल तयार होतात. हे आमचं वर्गाबाहेरचं शिक्षण विद्यार्थानाही आवडतं. तो त्यांच्या जन्मभराचा ठेवा असतो. पण तो अभ्यास शैक्षणिक असल्याने विद्यापीठाच्या बाहेर जात नाही. हा आमच्या महाविद्यालयाचा अनुपम आणि विशेष गुण आहे. तिस-या  सेमिस्टरमध्ये महानगरांचा अभ्यास करायला घेऊन जातो.

 सहलीमध्ये सहभोजन, सहभ्रमण, सहदंगामस्ती, सहटिंगलटवाळी चालतं. तरूण वयाला ते सगळं शोभतं. एकमेकांना ढुश्या मारणं, थपडा मारणं वगैरे होतच असतं. सगळया अनोळखी मुलामुलींची पहिल्या पंधरा दिवसात घट्ट ओळख होते. ती कायम टिकते.  हॉस्टेलमध्ये राहाणं, कॅन्टीनमध्ये जेवणं, रात्री नऊदहा वाजेपर्यत स्टुडिओत एकत्र काम करणं, फार मजेचं असतं. यात अभ्यासाचा ताण नसतो. तरी पुष्कळ काम करावं लागतं. प्रत्येक अभ्याससत्र  मर्यादित काळात पूर्ण करायचं असल्यानं जाग्रणं घडतात. एकमेकांना टोपण नावानी हाका मारणं, नवं नामकरण करणं हे सगळं मोठया मनानं स्वीकारलं जातं.

पहाणीसाठी कोणत्या तालुक्यातली कोणती खेडी घ्यायची हे वर्गात नक्की केलं जातं. मुलांना सर्व माहितीचं संकलन करून त्याचं पत्रक कसं बनवायचं तारणं कशी काढायची म्हणजे विश्लेषण कसं करायचं, कोणत्या माहितीचे बार चार्ट, पाय चार्ट बनवायचे ते सांगितलेलं होतं.  एका विद्यार्थ्याने एका दिवसात कमीतकमी वीस घरांची चौकशी करावी असं बंधन ठेवतो. पंधरा ते वीस मुलं असली तर बरीच प्राथमिक माहिती हाती येते.

कच्छच्या अभ्यास सहलीत मुलामुलींना पुढे पाठवलं होतं दुस-या दिवशी आम्ही दोघं आणि एक तरूण प्राध्यापिका होती. तिनं बी. ई. सिव्हिलनंतर अहमदाबादच्या ‘सेप्ट’मधून ‘ट्रान्स्पोर्टेशन प्लॅनिंग’ची विशेष पदवी मिळवली होती. कच्छ एक्सप्रेसनं सकाळी भूजला पोचलो. आंघोळी वगैरे आटपून न्याहारीसाठी बाहेर पडलो. दोनदोन ‘दाबेल्या’ खाल्ल्यावर भूक निवली. पावाच्या दोन तुकडयामध्ये  चविष्ट सारण किंवा पुरण घातलेले असतं. त्यात डाळिंबाचे दाणेही असतात. त्या तरुण प्रा.चं वय अदमासे पंचवीस, गव्हाळ रंग, प्रसन्न आणि बोलका चेहरा, कुरळे केस, पाणीदार डोळे, महिरपी कपाळ, लहानसं नाक, शरीर वयापेक्षा थोडं जाडं, पण तरी चपळ. सध्या ती कॅनडाला असते. तिचा नवरा बंगाली, तिनं तिच्या प्रेमविवाहाची समग्र कथा सांगून टाकली होती. त्यामुळे तिलाही गरजेनुसार सल्ले दिले होते. मध्य गुजरातेतील स्त्रीपुरूष कमी उंचीचे, लहान नाकाचे, सावळया रंगाचे असतात.  तर सौराष्ट्रातले उंच,  गोरे, लांब धारदार नाकाचे असतात.

सहशिक्षण असल्यानं आंतरजातीय आणि आंतरप्रांतीय लग्नं बरीच होताना दिसतात. मुलं मुली मोठया असतात. आईवडील विरोधही करू शकत नाहीत. त्या मुलाशी लग्न करण्याआधी तिनं सांगितलं की आम्ही अस्सल म्हणजे चुस्त वैष्णव. संपूर्ण शाकाहारी. अंडीसुध्दा न खाणारे आहोत. मी मासे खाणार नाही. तुमचे रीतिरिवाज पाळणार नाही. तो मुलगा तिच्या रूपावर पाघळला असणार. त्यानं सगळं कबूल केलं. लग्न झाल्यावर तिच्या सासूनं लकडा लावला की मासे तर खाल्लेच पाहिजेत. आमच्या देवाच्या नैवेद्यात मासा असतो. बंगाली साडी नेसलीच पाहिजे, वगैरे वगैरे. आपण सिरियल किंवा चित्रपटात पाहातो तसला प्रकार. मुलगा कॅनडात पोचला होता. ती माहेरी आली ती परदेशी जाईस्तोवर. सध्या कॅनडात मजेत आहे.  तिथे तिची उत्तम प्रगती होत आहे.

White Ran

माझी पत्नी बरोबर असल्यानं तिला आधार वाटला. एक टॅक्सी ठरवून ‘श्वेत रणा’कडे निघालो. वाटेत काळा डोंगर लागतो. डोंगरावरून पाकिस्तानची सीमा दिसते. क्षितिजापर्यंत सर्वत्र पांढरं शुभ्र वातावरण. पाणथळ जमीन तर काही ठिकाणी बरंच पाणी. तुरळक झाडं. डोंगराकडे जाताना एका जागी कार न्यूट्रलमध्ये टाकली तरी आपोआप पुढे जाते. आम्ही तीनचार वेळा केलं तरी तोच प्रकार. असं कारगिलला जाताना एका डोंगरासमोर घडतं, असं आमच्या मित्रानं सांगितलं होतं. तिथे जीप थांबून ठेवावी लागते. ती जीप तशीच पुढे पुढे जायला लागते. त्या चुंबकीय क्षेत्रातून बाहेर पडल्यानंतर गाडी सुरू करावी लागते. तसंच काळाडुंगर येथे घडतं. हे सर्व वाहन चालकांना माहित असतं. कच्छमधलं ‘व्हाईट रण’ हा  निसर्गाचा  चमत्कार आहे. जगात इतरत्रही तसं आहे पण कच्छच्या रणाचा विस्ताराच्या बाबतीत पहिला क्रमांक लागतो. क्षितिजापर्यत सर्वत्र पांढरं शुभ्र मीठ पसरलेलं असतं. कितीही चालत गेलं तरी ते संपत नाही. तिथला सूर्यास्त जन्मभर लक्षात राहील असा असतो. सूर्य क्षितिजाकडे जायला लागतो. सर्वत्र गुलाबी रंग पसरतो. पांढरं शुभ्र मीठ गुलाबी गुलाबी होतं. सूर्याचं खालचं टोक क्षितिजाला टेकतं आणि कलाकलानं पृथ्वीला सोडून दिसेनासा होतो.

मुलांनी वाहनं केलेली होती. त्यामुळे आम्हा तिघांना त्यांच्याबरोबर जाता येण्यासारखं नव्हतं. आम्ही सकाळी आठपासून संध्याकाळच्या बोलीवर दोन दिवसांची रिक्षा नक्की केली. आणि सर्व खेडयांमध्ये  मुलांबरोबर फिरलो. मुलं हाऊसहोल्ड सर्व्हे करत होती. आम्ही आमचा अवांतर सर्व्हे करत फिरत होतो. मी छायाचित्रं काढत फिरत होतो. बाहेर जे मिळेल ते खात होतो.

मुंद्रापासून जवळच्या ‘बारोई‘ गावाचा सर्व्हे मुलं करत होती. आम्हीही भाग घेतला. एका घरात गेलो, एक पन्नास वर्षाची गव्हाळ वर्णाची बाई पुढे आली. टपोरे डोळे, धारदार सरळ नाक, खानदानी चेहरा, प्रथम दर्शनी प्रभाव पडावा असं व्यक्तिमत्व, पण कपाळावर कुंकू आणि गळयात मंगळसूत्र नव्हतं. अंगावर एकही दागिना नव्हता. हातही रिकामे होते. नवरा वारलेला, घरात ती आणि तिची सासू,  परसात एक गाय आणि तिचं वासरू, माझ्याबरोबरची विद्यार्थिनी  प्रश्न विचारून लिहून घेत होती. तोपर्यंत मी, गायवासरू व ती बाई यांची छायाचित्रं घेत होतो.  जरा दबकतच तसं  केलं कारण अश्या त-हेने एखाद्या स्त्रीचं छायाचित्र घेतलं तर तिला राग येऊ शकतो. पण छायाचित्रकाराला संकोच वर्ज्र्य असतो.

त्या स्त्रीच्या सासूला कुठून तरी जुजबी पेन्शन मिळत होतं. त्यावर त्यांची गुजराण होत असावी.

असं पाहिलं की आपल्याही पोटात गोळा येतो. आपण त्या जागी जाऊन कल्पना करतो  आणि अंगावर शहारे येतात.

     ‘तुम्ही गाईचं दूध विकत का नाही?’
     ‘मी घराबाहेर जाऊन दूध विकू शकत नाही. आमच्या जातीत ते चालत नाही. कोणी मागायला आलं तर देते.’
     ‘तुम्ही तुम्हाला जमेल असं काम करून घरखर्चाला हातभार का लावत नाही?’
     ‘एक तर मी विधवा आणि घराबाहेर पडले तर गजहब होईल.’
     ‘तुम्हाला कोणी मदत करतं कां?’
     ‘कोणी नाही.’
     ‘मी बरोबरच्या मुलीला  सांगितलं की तिचं वय विचार. कारण मी विचारलेलं बरं दिसणार नाही. बघ सांगतेय का.’
     मुलीनं विचारलं.

ती रजपूत बाई म्हणाली, ‘पस्तीस!’

     आता चाट पडायची पाळी माझी होती. पाहताच प्रसन्न वाटलेल्या त्या बाईचं वय मी पन्नास असावं असा अंदाज केला होता. ती फक्त पस्तीस वर्षाची निघाली. वैधव्यामुळे आणि गरिबीमुळे तिचं वय जास्त दिसत असावं. हे सगळं काय चाललंय ते पहायला सासू दाराशी पण आली नाही.

     मी मुलीला म्हटलं, ‘तू फॉर्म पुरा कर मी दुसरीकडे जातो. आता मला इथं थांबवत नाही.’ अजून ती स्त्री तिचं गाय आणि वासरू डोळयासमोरून जात नाही.

     मी दुस-या गल्लीत कॅमेरा घेऊन गेलो,आणि नव्या चौकशा चालू केल्या.
     अंधार पडत चालला होता.
     ‘चला रे पॅकअप करा’.

‘थांबा सर, दोनचारच घरं राहिली आहेत.’

काही मुलं पुढच्या गल्लीत सर्व्हे करत होती. तिथल्या गल्लीत एका विद्यार्थिनीला कुत्रा चावला. ती एरव्ही हसमुख असणारी मुलगी घाबरून गेली. लहान असती तर धाय मोकलून रडली असती. प्रसंगाचं गांभिर्य बघून तिला रिक्षेत बसवून डॉक्टर कुठे असेल त्याची चौकशी केली. मुंद्रा गावातल्या बाजारगल्लीत एक क्लिनिक सापडलं. ताबडतोब बाकीच्या रूग्णांना विनंती करून तिला  डॉक्टरसमोर उभं केलं. त्यानं तपासून लगेच इंजेक्शन आणायला सांगितलं. ते आणून दिल्यावर डॉक्टरनं  टोचलं. बाहेर जे पेशन्ट होते त्यातल्या एका बाईनं सांगितलं, ‘मला पण तोच कुत्रा चावला होता या गावात.  आज दाखवायला आले आहे. माझ्यात पुष्कळ सुधारणा आहे’. आम्ही निश्चिंत झालो. डॉक्टर म्हणाले बाकीची इंजेक्शन्स तुम्ही तुमच्या गावी घ्या. संध्याकाळ  झालीच होती. दोन दिवसानी आणखी एक इंजेक्शन देऊन तिला एका मुलाबरोबर अहमदाबादला  घरी पाठवून दिली.

 आम्ही सगळे एका जैन मंदिरातल्या अतिथी निवासात मुक्कामाला होतो. हे मंदिर सिध्दसेन राजानं इसवी सनापूर्वी ४४९ साली बांधलं. ते अनेक वेळा नव्यानं बांधावं लागलं.  भद्रेश्वर मंदिर खूप मोठं आणि त्याचं आवार प्रशस्त. त्याच्या जमिनीचा विस्तार वीसबावीस एकर असावा. राहायच्या खोल्या सर्व सोयींनी युक्त. आमच्यात एक जैन विद्यार्थी होता. त्याच्या ओळखीनं राहायची सोय झाली होती. मंदिराला आमचा काही त्रास नव्हता. कारण आम्ही सगळे सकाळीच बाहेर पडायचो आणि रात्री परतायचो.

दुसरे दिवशी मी, पत्नी आणि ती तरूण प्राध्यापिका वडाला गावी पोचलो. मुलं आमच्या आधीच सरपंचाच्या ऑफिसमध्ये पोचली होती.  तिथून गावात शिरलो. ७१८ घरं आणि वस्ती २८७१. त्यापैकी दोनशे घरांना कुलपं. दगडी घरं, लाकडी दारं, आणि गंजलेल्या कडया कोयंडे,  आणि आज बाजारात मिळणार नाहीत अशी कुलपं. काही बंद घरांची छायाचित्रं काढली. चौकशी करता कळलं की ती सगळी कुटुंबं मुंबईत स्थायिक झालीत. वर्षातून एकदा मंदिराच्या उत्सवाला येतात. त्या दिवशी नेमका तो उत्सव चालूच होता. मंदिराशी गेलो तर ते शृंगारलं होतं. श्रीमंत वाटणारी माणसं आणि नटलेल्या स्त्रिया इकडून तिकडे फिरत होत्या. लाऊड स्पिकरवर भजनं चालू होती.

Locked house in Kutch

गावात रजपूत, पारधी, जोगी, जैन, मुसलमान यांची घरं आहेत. ते गाव  लक्षात राहिलं ते बंद घरांना लागलेल्या कुलुपांमुळे. दरवेळी आपण स्वत: त्या भुमिकेत जातो. आपण असं घराला कुलूप लावून अन्य गावी जाऊन गावच्या मंदिराच्या उत्सवात सहकुटुंब येऊ का?  मुंबईत राहाणारी अनेक कोकणातली कुटुंबं गावच्या जत्रेत सामील होतातच की. आम्ही नाही झालो. दोर कापून टाकले. याचा अर्थ विकासाच्या कामात बंद घरांना विचारात घायचं नाही. आणि जे हजर आहेत, त्यांच्याच  विकासाचा विचार  करायचा. बंद घरं ठेवलेले लोक कर देण्यास आनाकानी म्हणजे अळंटळं करतील. त्यांच्याकडून कर वसूल करायचा. कर न भरल्यास कारवाई करायची.

वडाला गावाचे दोन भाग आहेत. ते जैनांचं मोठं स्थान आहे. वर्षभराच्या कार्यक्रमांची रूपरेखा या गावी येऊनच आखली जाते. वडाला गावाचा मुख्य प्रश्न आहे ते कारखान्यातून निघणा-या काळया धूलकणांचा. त्याचा लोकांना त्रास होतो. खेडयाच्या आसपास कारखाना काढला की त्या खेडयाची वाट लागते. एका कारखानदारानं ट्रकांचा टोल टॅक्स चुकवण्यासाठी जमीन खरेदी करून लूप बनवून पुन्हा मूळ रस्त्याला जोडला होता.

सकाळची न्याहारी मंदिरातर्फे व्हायची; दुपारचं जेवण कामामुळे चुकायचं आणि जैन लोक सूर्यास्तापूर्वी जेवत असल्यानं तेही राहून जायचं. झोपायच्या आधी मुलांबरोबर एक तास बैठक घ्यायचो. प्रत्येक गटातल्या मुलांनं भरलेली प्रश्नावली तपासणं, प्रत्येकाला इंग्रजीत बोलायला लावणं आम्ही सक्तीचं केलं होतं.  हा अवांतर अभ्यास होता. ती प्राध्यापिका शिस्तीची होती. तिनं स्वत: कसून अभ्यास केलेला होता. ती सगळं काळजीपूर्वक तपासायची. तिला जरासुध्दा कंटाळा नसे. सगळे फॉर्म तपासत असे, मुलंमुली तिला टरकून असत. पण एकदा अभ्यास संपला की सगळयांशी मैत्री. मिळून मिसळून वागणं असल्यानं सगळयांना आवडायची.

Kutch district of Gujarat

 

कच्छ सगळयात मोठा जिल्हा. म्हणजे बडोदा जिल्हयापेक्षा दहापट मोठा आहे. दोनचार डोंगर सोडले तर कच्छ सपाट आहे. जमीन सपाट असणं म्हणजे काय हे कच्छ मध्ये कळतं. बराच भाग पाणथळीचा आणि रणप्रदेश आहे. त्यात एक मोठं व एक छोटं रण आहे. अशी भौगोलिक परिस्थिती इतरत्र पहायला मिळत नाही. सूर्योदय आणि सूर्यास्त पहायचा तर कच्छ मध्येच. जमिनीवर बसलं असता समोरच्या क्षितिजामधून सूर्यबिंब हळूहळू वर येताना पाहाणं ही पर्वणी असते. तेच संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी. नजर पोचणार नाही अशा छोटया रणाच्या  पाणथळ  जागेवरून सूर्योदय झाला की सगळी दलदल चमकायला लागते. सर्वत्र किरणं पसरतात. प्रकाशकिरणं पसरणं म्हणजे काय ते पाहिलं की माणसाचं पोट आनंदानंच  भरतं.  सह्यकुशीत मोठं झालेल्यांना तर तो निसर्ग चमत्कार लोभस वाटतो. ( ‘मैत्री’चे १ ऑक्टोबर २०१८ पासून १५ दिवसपर्यंतचे मुखपृष्ठ या सूर्यास्ताचं  सादर केलं होतं. )

शिक्षक असल्यानं प्रत्येक गोष्टींना मार्क (गुण ) देण्याची संवय आहे. आजवर झालेले मुख्यमंत्री, त्या त्या पक्षाचे नेते, त्यांनी केलेली कामं, आर्थिक व्यवहार, जमवलेली माया, वगैरे सर्व बाबींसाठी शंभरपैकी मार्क देणं होतं. ते मार्क आणि अहवाल चित्रगुप्त विश्वविद्यालयाकडं पाठवतो. ते सगळं गुप्त ठेवलं जातं. त्या त्या माणसाचे सगळे गूण एकत्र करण्याचं काम चित्रगुप्त विश्वविद्यालय करतं आणि ठरवतं की कोणाला स्वर्गात पाठवायचं आणि कोणाला नाही.

द्वारकेच्या उत्तरेला शिवराजपूर हे खेडं आहे.  २२९ घरं असून १२४५ वस्ती आहे.  गावातली वस्ती रजपुतांमधली वाघेर नावाच्या एका पोटजातीची आहे. दुस-या कोणत्याही जातीची नाही, काही काम पडलं तर शेजारच्या गावातून माणूस बोलवावा लागतो. त्या दिवशी कृष्णजन्म होता म्हणून सगळं गांव देवळात गेलं होतं. त्या मिरवणुकीत आम्ही सामील झालो. मिरवणूक परत गावात आली. मंदिराचं मोठं आवार होतं. पुष्कळ झाडं होती. त्यानंतर गर्बा झाला. त्यात आमचे विद्यार्थी विद्यार्थिनी नाचले. ते आटपल्यावर गावजेवण होतं. त्यात आम्हालाही आमंत्रण होतं. जेवता जेवता जे तरूण, शिकून, गाव सोडून गेले होते त्यांची ओळख करून देण्यात आली.

@@@
– प्रकाश पेठे
prakashpethe@gmail.com

छायाचित्रे : लेखकाच्या संग्रहातून, कच्छ जिल्ह्याचे रेखाचित्र विकिपीडियावरून साभार

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

नवीन मुखपृष्ठ : रायगड – होळीच्या माळावरून – गणेश नाबर

सादरीकरण : मंदार मोडक

नववर्ष २०१९ च्या हार्दिक शुभेच्छा.  

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

आजची कविता 

नववर्ष 

बजावून नववर्ष सांगते, पुढे पुढे टाकावे पाऊल

घेत रहावा कानोसा अन्, भविष्यवेधी घ्यावी चाहूल

जे गेले ते विसरून जावे, तेच उगाळीत बसू नये

प्रवाहात त्या पोहत जावे, डबक्यामध्ये असू नये

रोज उगवता सूर्य सांगतो, थांबू नको नि थकू नको

ठेव स्वतःला सदैव ताजे, चिंता करुनी सुकू नको

विसर सर्व पण नकोस विसरू, खळखळून ते हसणे रे

आलेला क्षण गोड करावा, म्हणजे जिवंत असणे रे !

@@@

मुरारीभाऊ देशपांडे, संगमनेर ९८२२०८२४९७

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

पहा जमतेय का?
 
प्रेषक सलील कुळकर्णी
 
खालील शब्दांना योग्य प्रतिशब्द शोधा. परंतु कोडे सोडवून आपल्याकडे ठेवावे. कृपया उत्तरे संपादकांकडे पाठवू नये.
शब्दाची सुरुवात *’प्र‘* पासून असावी.
(१) घटना –
(२) संसार –
(३) पध्दत –
(४) पहाट –
(५) पराक्रम –
(६) धबधबा –
(७) ॐकार –
(८) उजेड –
(९) जगबुडी –
(१०) अनुभव –
(११) जहाल/तीव्र –
(१२) सखोल –
(१३) पोहचवणे/पसरवणे –
(१४) रोगाची लागण –
(१५) चाबूक –
(१६) गणपतीचे नाव –
(१७) आल्हाददायक –
(१८) सुर्याचे नाव –
(१९) देशाटन –
(२०) उन्नती –
(२१) नागरिक –
(२२) वादळ –
(२३) उद्देश/हेतू –
(२४) गमक –
(२५) अपराध –
(२६) आनंद –
(२७) हुशारी –
(२८) पणतु –
(२९) श्रृंगार –
(३०) तेजोवलय –
(३१) मार्गस्थ होणे –
(३२) त-हा –
(३३) कमल –
(३४) निसर्ग –
(३५) घाव –
(३६) माप –
(३७) लांबलचक / विस्तृत –
(३८) विरोध –
(३९) वर्गवारी –
(४०) पहिला –
(४१) परिणाम होणे –
(४२) रोज –
(४३) आग्रहाने सांगणे –
(४४) पहिली तिथी –
(४५) ऐसपैस –
(४६) देणे –
(४७) उलटून बोलणे –
(४८) कष्ट –
(४९) विशाल –
(५०) विश्वासघात –
@@@
– प्रेषक सलील कुळकर्णी
saleelk@gmail.com